दौरा-सुरुवाल-टोपी पहाडको पेवा होइन, सिंगो नेपालको गौरव हो : लालबाबु यादव

विश्वमा २१ वटा मात्र राज्यहरू भएको ऐतिहासिक कालमा समेत नेपालको अस्तित्व थियो । नेपालको इतिहास त्यति पुरानो हो । अथर्ववेदमा पनि नेपालको बारेमा लेखिएको छ । यसबाट पनि अनुमान लगाउन सकिन्छ नेपालको इतिहास कति पुरानो थियो भनेर । त्यसबेला दक्षिण एसियामा भारत लगायत अन्य देशको नामै थिएन । नेपाल एउटा यस्तो मुलुक थियो र छ पनि, जहाँ हरेक जातजाति र धर्मका मानिस सौहाद्र्रपूर्ण ढंगले मिलिजुली बसिरहेका छन् ।

तपाईं मधेसलाई मधेसीको भनेर छुट्याउनुहुन्छ । तर काठमाडौंमा सबभन्दा पहिला राज्य गरेको त मधेसीले हो नि । गोपालवंशी र महिपालवंशी राजाहरू यादव हुन् । त्यति मात्र होइन राणाहरूले १०४ वर्ष शासन गरे र शाहवंशीय राजाले २ सय ४० वर्ष राज्य गरे । तर मधेसीहरूले त ५०० वर्ष राज्य गरेको हो । लुम्बिनीका राजाहरू शाक्यवंशका नेवारहरू थिए । पहाडका मानिस मधेसमा अनि मधेसका मानिस पहाडमा घुलमिल भएर बस्थे ।

त्यति मात्र होइन, मल्लकालमा नेपालको राष्ट्रिय भाषा मैथिली थियो । नेपालमा अहिलेसम्म हामी नेपाली दाजुभाइ दिदीबहिनी मिलेर बसेका छाँै । छिटपुट बाहेक नेपालको इतिहासमा कुनै जातीय, क्षेत्रीय र धार्मिक द्वन्द्व भएको पाइँदैन । तर २०६२ सालपछि हामीले धेरै समस्या निकाल्यौँ । विभिन्न जाति र समुदायका मानिसलाई जानीजानी उचालिदिने गरिएको छ, तिमीहरूलाई पछाडि पारेको छ है भनेर ।

कुनै जातिलाई पछाडि पारिएको हो भने त्यो जातिले काम गरेर देखाउनुप-यो नि । अंग्रेजीमा एउटा कहावत छ जसको नेपाली भाव हुन्छ, ‘राजनीतिकर्मीले जहिले पनि आगामी चुनावको बारेमा मात्र सोच्छ भने राजनेताले अर्को पुस्ताको बारेमा सोच्छ’ । हाम्रो दुर्भाग्य भनेको यहाँ नेतृत्व नै सही भएन । भोट बैंकका लागि निश्चित समुदायलाई उचाल्ने गरिएको छ । चुनावका बेला जनतामा जाँदा जातको कुरा गर्ने प्रवृत्तिले समस्या बढाएको हो ।

मधेसी जनताको राष्ट्रियतामा किन शंका ?

एउटा सानो उदाहरण दिन चाहन्छु । भारतीय दलित नेता जगजीवनरामले गोरखपुरमा दलित सम्मेलनको उद्घाटन गर्दा के भन्नुभयो भने गान्धीजीले हरिजन, हरिजन भनेर हामीलाई झन् छुट्याइदिए । हरि भनेका भगवान् हुन्, सबैजना उनकै सन्तान होइनन् र ? हामीलाई मात्र छुट्याएर जिन्दगीभरि दलितको दलित बनाए । जगजीवनराम आफैँ पनि चमार जातको दलित हुनुहुन्थ्यो । हामी कोभन्दा कम छौँ र मानसिक रूपमा अपमान सहनुपर्ने अनि हेपिएर बस्नुपर्ने भन्नुहुन्थ्यो उहाँ ।

त्यसैगरी बुझ्दा मधेसी जनता नेपाली हुन्, भूमिपुत्र हुन् । उनीहरूले देशको रक्षाका लागि लडेका छन् । त्यसकारण मधेसी जनताको राष्ट्रियता र सामाजिक एकतामा प्रश्न गर्नु हुँदैन । मधेस आन्दोलनको क्रममा मैले सप्तरी, सिराहा र जनकपुरमा आन्दोलनकारीलाई सोधँे, “किन आन्दोलन गर्नुभएको ? किन ‘पहाडे चोर मधेस छोड्’ भनेको ?” उनीहरूले मलाई बताए, “हामीहरूलाई चाहिँ मधेसी अनि भारतीय भनिदिने । हाम्रो धोती खुस्काइदिने । अनि आन्दोलन किन नगर्नु ?”

त्यस्तो भावलाई सम्बोधन गर्न के प्रयास भएको छ त ? खालि प्रतिनिधित्वको कुरा गरेर पुग्छ ? प्रतिनिधित्व भनेको खालि यादव र कायस्थलाई सांसद बनाउने हो ? लालबाबु यादव वा अन्य कुनै यादव आउँदैमा मधेसी जनताको समस्या समाधान हुने होइन । हामीले सिंगो मधेसी समुदायका लागि केही गर्नुपर्छ ।

मधेसी जनताको उत्थानको लागि न राष्ट्रिय पार्टीले केही गरेको छ, न त क्षेत्रीय पार्टीले नै केही गरेका छन् । मैले भर्खरै एउटा रोचक लेख पढेँ । सोही कुरा मैले विगतमा उठाउँदा मलाई मधेसविरोधी भन्थे । अहिले त्यही कुरा पढ्दा मलाई गौरव अनि खुसी लागेको छ । एकजना मधेसी फोरमका नेताले (डा. शिवजी यादव, लोकान्तरको लेख) लेख्नुभएको छ कि मधेसको अन्न र उद्योग, पहाडको बिजुली र पानी तथा हिमालको जडीबुटी मिलाएर देश अघि बढ्नुपर्छ । उहाँले धेरै राम्रो विचार अगाडि सार्नुभएको छ ।

पहाडमा पनि मधेसीको शान

रोल्पा, रुकुम, बाजुरा, बझाङले होइन नि काठमाडौंले पो वास्तवमै मधेसीलाई हेपेको हो । पहाडका जिल्लामा मधेसीहरू डाक्टर, इन्जिनियर, शिक्षक र वन अधिकृत छन् तर उनीहरूलाई त्यहाँका स्थानीय बासिन्दाले हेपेका छैनन् । शानका साथ बसेका छन् मधेसीहरू । हेप्ने भनेको काठमाडौंले हो — मनु मखु मस्र्या खः भन्ने जस्ता लवज प्रयोग गरेर । हामीलाई हेप्दैन फेरि, हेप्ने भनेको निम्नवर्गका मानिसलाई हो । कमजोर, असहाय, तरकारी बेच्नेलाई, कपाल काट्नेलाई न हेपेको हो । यस्ता व्यक्तिले जनतालाई सेवा गरिरहेका छन् तर राज्य भने हेपिरहन्छ । कमजोर वर्गको सुरक्षाका लागि त राज्यको उत्पत्ति भएको हो ।

कालो मधेसी देख्दैमा भारतीय भनिदिने र दार्जिलिङको गोरो मान्छेलाई देख्दा नेपाली ठान्ने काठमाडौंको दृष्टिदोष हो । मधेसका जनतालाई साम्प्रदायिक नभनौँ । विसं २०५६ सालको आम निर्वाचनको नतिजा हे-यो भने तराईका ८८ वटा सिटमध्ये ३९ पहाडी मूलका उम्मेदवारले र २९ मधेसी मूलकाले जितेका थिए । राष्ट्रिय राजनीतिका चर्चित अनुहार केपी ओलीले झापामा चुनाव जित्नुभयो, काठमाडांैमा हारेका प्रचण्डजीले सिराहामा गएर जित्नुभयो । मधेसले उहाँहरूलाई साम्प्रदायिक बनायो त ?

मधेसमा अहिले पनि पाहुनालाई सत्कार गर्ने संस्कार सकिएको छैन । हामी सानो छँदा सरकारी अड्डाको चिठी लिएर आउने कार्यालय सहायकलाई बुवाआमाले सत्कार गर्नुहुन्थ्यो । २०६२ सालपछि वातावारण केही खल्बलिएको हो । तर सत्कारको संस्कृति अझै मेटिएको छैन ।

अचेल मधेसी जनताको हकहितको कुरा गर्ने दलका नेताहरू परिवारवादमा लागे अनि आफ्ना श्रीमतीहरूलाई सांसद बनाए । यसो भएतापनि मधेसीका नेताहरूलाई धेरै जिस्काउनु हुँदैन, गाली गर्नुहुँदैन । आखिर उनीहरू पनि देशकै नागरिक हुन् । मधेसवादी दल पनि तराई, पहाड, हिमाल मिलाएर जान खोजेका छन् । त्यसैले सौहाद्र्रपूर्ण वार्ता गरेर समस्याको समाधान खोज्नतिर लाग्नुपर्छ ।

मधेसीलाई ‘भैया’ नभनौँ

मधेसको चाहना भनेको पहिचान, स्रोत—साधनमा पहुँच र प्रतिनिधित्वमा हो । सबभन्दा ठूलो कुरा सम्मान हो, तपाईं तराई मधेसका पुुरुषलाई दाइ वा भाइ भन्नुस् न, ‘भैया’ नभन्नुस् क्या । उनीहरूलाई भारतीय होइन नेपाली मान्नुस् । त्यो सबभन्दा ठूलो सम्मान हो । व्यवहारमा यस्तो परिवर्तन नल्याउञ्जेल भौतिक लगानी जति गरेपनि हुन्न । काठमाडांैमा मधेसी जनतालाई भैया भन्न छाडाँै त, धेरै समस्या त्यहीँबाट समाधान हुन्छ । 

स्रोतको कुरा गर्दा मधेसलाई पनि बजेटले प्राथमिकता दिएको छ, कमला डाइभर्सन लगायतका आयोजनाका लागि । तराईमा विकास भयो भने राजनीतिक स्थिरता कायम हुन्छ । संघीयतालाई पनि जनताको लागि संघीयता गराएमा कुरा मिल्छ । त्यसपछि देश र मधेसको समृद्धिको कुरा आउँछ । मधेसको समृद्धि कृषि र उद्योगबाटै सम्भव छ ।

सन् १९९० भन्दा पहिले मधेसका व्यक्ति विदेश भनेर कहाँ जान्थे ? गएपनि केही महिनालाई पञ्जाबसम्म पुग्ने न हो । सम्बन्धित किताबहरू पढौँ त । सन् १९७५ सम्म पनि नेपाल धान चामल निर्यात गर्ने विश्वको पाँचौँ ठूलो देश थियो । अहिले त हामी धान चामल आयात गरिरहेका छौँ । नयाँ कलकारखाना खोल्ने अनि भएका कारखानालाई राम्रोसँग चलाउने गरेमा र कृषिमा लगानी वृद्धि गरेर देशको समृद्धि सम्भव छ । कृषिमा आधारित उद्योग खोलेपछि धेरै रोजगारी सृजना हुन्छ ।

दौरा सुरुवाल पहाडको पेवा हो ?

पहाडमा बसोबास भएका अधिकांश नेपालीले के सम्झनुभयो भने दौरा सुरुवाल र टोपी पहाडको पेवा हो । पहाड तराई सबैतिरका नेपालीले बच्चा जन्मिने बेला, खाने बेला पनि, पूजा गर्ने बेला पनि र मर्ने बेलामा पनि धोती लगाउँछौँ । तपाईंले मधेसीको भनेर धोतीलाई गाली गर्नुहुन्छ भने त्यसको अर्थ त आफ्नै सभ्यता, संस्कार र प्रथालाई गाली गरिरहनुभएको जस्तो हुन जान्छ ।

त्यस्तै, दौरा सुरुवाललाई मधेसीहरूले गाली गर्नुको तुक छैन । मधेसीहरूले के बुझ्नुप-यो भने यो पहाडको पेवा होइन, नेपालको पहिचान हो । दौरासुरुवाल नेपालको पहिचान हो भन्ने कुरा जुद्धशमशेरभन्दा पहिला थिएन । थारू संस्कृतिमा पनि दौरा लगाउने प्रचलन थियो । त्यसैको विकसित स्वरूप दौरा—सुरुवाल हो । नेपाली टोपी र दौरा सुरुवाल नेपालको मौलिक पोशाक हो ।

यसमा तराई मधेशका अनि पहाडका जनजातिका, दलितका, नेवारका सबैले गर्व गर्नुपर्छ, आफ्नो ठान्नुपर्छ । नत्र तपाईंलाई नेपाली भनेर कसरी चिन्ने ? अरब मुलुकका नागरिकले टाउकोमा फेटा बाँधेका हुन्छन् । जुनसुकै औपचारिक समारोहमा पनि उनीहरू त्यही फेटा लगाउँछन् । नेपालमा राजदूत भई आउने अरब देशका प्रतिनिधिले नेपालका राष्ट्राध्यक्षसमक्ष ओहोदाको प्रमाणपत्र पत्र पेश गर्ने क्रममा पनि लगाएका हुन्छन् । हरेक देशको एउटा पहिचान हुन्छ । चिन्ने नै त्यसैले हो ।

नेपाली दौरा—सुरुवाल नेपालको मौलिक पहिचान हो । नेपाली टोपी कसले लगाएको छैन ? नेपाली टोपी गजेन्द्र बाबुले पनि लगाउनुभएको थियो नि ? मधेसको अधिकारको बीजारोपण गरेको त गजेन्द्र बाबु नै हो । उहाँजस्तो व्यावहारिक कोही छैन । महन्थ ठाकुरले लगाउनुभएको होइन र ? अहिलेका नेता सबै व्यक्तिगत स्वार्थमा गए ।

२०६२ सालपछि नयाँ नयाँ नेता आए र वातावरण विषाक्त पार्ने काम गरे । मलाई पनि कतिले गाली गरे । तिमी पढेलेखेको मानिस किन दौरा सुरुवाल लगाएको भनेर भने । एकजनाले संसदमा सोधे, ‘लालबाबुजी तपाईंलाई एमाले पार्टीले पहाडेको पोशाक दौरा सुरुवाल लगाउन दबाब दिएको हो ?’ मैले भनेँ, मलाई एमाले पार्टीले लगाउन भनेको छैन । एमाले पार्टीका कतिपय नेताहरूले नै लगाउनु हुन्न । तर म लगाउँछु । मैले यो पनि भनेँ, ‘पहिला तपाईं पढ्नुस् न, दौरा सुरुवाल पहाडियाको पोशाक हो कि नेपालीको पोशाक हो भनेर’ । त्यसपछि उनीहरूले मलाई यो प्रश्न सोध्न छाडे ।

त्यसकारण म फेरि पनि जोड दिएर भन्छु, ‘वास्तवमा दौरा सुरुवाल मधेसकै पहिरन हो, पहाडको होइन । पहाडले त आत्मसात गरेको मात्र हो ।’

राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक लालबाबु यादवसँग गरिएको कुराकानीमा आधारित

पुस १७, २०७४ मा प्रकाशित

प्रतिक्रिया दिनुहोस