डिजिटल मिडियाको उदय, प्रिन्ट र ब्रोडकास्ट मिडिया संकटमा

पुस १९, २०७४

मिन्हाज मर्चेन्ट (डेलीओ डट् इन)

काठमाडौं, १९ पुस — पश्चिममा ध्वंस शुरु भइसकेको छ । पत्रिकाहरू धमाधम बन्द भइरहेका छन् अनि डिजिटल माध्यममा गइरहेका छन् । द न्यु योर्क टाइम्सले पत्रकारहरूको संख्या घटाएको र डिजिटल न्युजरूमलाई बलियो बनाएको छ । 


ब्रोडकास्ट टेलिभिजन अर्को शिकार हुनसक्छ । सन् २००० पछि जन्मेका मानिस टेलिभिजन खासै हेर्दैनन् । उनीहरू सामाजिक सञ्जाल र न्युज वेबसाइटहरूबाट ताजा समाचार तत्कालै पाउँछन् । भारतमा समाचार टीभी च्यानलको स्थिति नाजुक छ । अंग्रेजी समाचार च्यानलहरूले डिजिटल अतिक्रमणको सामना गर्नुपरेको छ । ६ वटा प्रमुख अंग्रेजी समाचार च्यानलको संयुक्त साप्ताहिक दर्शकसंख्या जम्मा २० लाख छ । 

त्यो भनेको हिन्दी समाचार च्यानलको पहुँचको जम्मा १ प्रतिशत हो । अंग्रेजी समाचार च्यानलहरू प्रायः जसो शहरका सम्भ्रान्तहरूका लागि हुन् तर सम्भ्रान्तहरू पछिल्लो डिजिटल प्रविधिमा पहुँच राख्छन् । उनीहरू टीभी समाचारबाट डिजिटल स्रोतका समाचारतिर मोडिइसकेका छन् । 

टेलिभिजन अब अभिलेखको दोस्रो माध्यमका रूपमा रहने युगमा हामी शीघ्रताका साथ प्रवेश गरिरहेका छौं । पत्रिकाहरू त अहिले नै त्यस्तो दोस्रो दर्जाको भूमिकामा छन् । डिजिटल माध्यमहरू समाचार र मनोरञ्जनका प्राथमिक स्रोत बनिसकेका छन् । 

भारतमा डिजिटल विज्ञापन दिन दुईगुणा रात चारगुणा बढिरहेको छ । सन् २००७ मा समग्र डिजिटल विज्ञापन जम्मा ४०० करोड भारुमा सीमित थियो । सन् २०१६ मा आइपुग्दा डिजिटल विज्ञापन १९ गुणा बढेर सात हजार सात सय करोड भारु पुगिसकेको छ । 

स्टाटिस्टा डट् कमका अनुसार, सन् २०२१ मा डिजिटल मिडियाको कमाइ थप चारगुणा बढेर २९ हजार ५०० करोड रुपैयाँमा पुग्नेछ । अहिले टीभीको विज्ञापनमा यति पैसा नै खर्च हुने गरेको छ ।
पश्चिममा समाचार वेबसाइटहरूले गूगल र फेसबूकको प्रभुत्वको समस्या भोगिरहेका छन् । 

यी दुई ठूला कम्पनीहरूले डिजिटल विज्ञापनको ६६ प्रतिशत भाग ओगट्छन् अनि बाँकी भागमा अन्लाइन समाचार पोर्टल र पत्रिका तथा ब्रोडकास्टहरूको डिजिटल विभागले लुछाचुँडी गर्छन् ।

यो समस्याबाट मुक्ति पाउनका लागि बलियो डिजिटल विषयवस्तुसहितका पत्रिकाले पूर्ण वा आंशिक पे फायरवाल (पाठकबाट पैसा लिने) व्यवस्था गर्नुपर्छ । बेलायतमा रुपर्ट मर्डोकको द टाइम्स र द सन्डे टाइम्स आफ्नो डिजिटल प्रोपर्टीमा पे फायरवाल लगाउने पहिलो सञ्चारमाध्यम थिए । अन्य कैयौंले उनीहरूलाई पछ्याएका छन् । 

अमेरिकामा द वाल स्ट्रीट जर्नल र द न्यु योर्क टाइम्सले डिजिटल सब्स्क्राइबर मोडल (विद्युतीय सशुल्क ग्राहक नमूना) सफलतापूर्वक निर्माण गरेका छन् । न्यु योर्क टाइम्ससँग अहिले छापाका ग्राहक (प्रिन्ट सब्स्क्राइबर) भन्दा बढी डिजिटल सब्स्क्राइबर छन् (२५ लाख) । 

पत्रिकाको डिजिटल विज्ञापनबाट कमाइ सन् २०१७ को सेप्टेम्बर ३० मा अन्त्य भएको चौमासिकमा ४७ प्रतिशत बढेर ८ करोड ६० लाख डलर पुग्यो जबकि त्यही चौमासिकमा छापाको विज्ञापन ६ करोड ४० लाख रह्यो । छापाको विज्ञापनबाट कमाइ अघिल्लो चौमासिकभन्दा २० प्रतिशतले घट्यो । 

भारतमा पे वाल (पैसा तिरेर मात्र डिजिटल कन्टेन्ट हेर्ने व्यवस्था) र डिजिटल ग्राहक अझै प्रचलनमा छैनन् । इन्टरनेट प्रयोगकर्ताहरूले यति धेरै निःशुल्क विषयवस्तु पाएका छन् कि डिजिटल सब्स्क्रिप्सन गराउनु मुश्किल कुरा हो । स्वराज्य र इकोनोमिक एन्ड पोलिटिकल वीक्ली जस्ता गैरसमाचार प्रकाशनहरूले सशुल्क पठन नमूना अपनाएका छन् । डिजिटल प्रकाशनको भविष्य नै सशुल्क पठन र विज्ञापनमा निहित छ । 

अर्थशास्त्रभन्दा पर गएर हेर्दा ब्रोडकास्टिङ र प्रिन्ट मिडियाको तुलनात्मक पतनको सामाजिक र राजनीतिक अर्थ छ । प्रायः समाचारहरू डिजिटल माध्यममा ब्रेक हुन्छन् । टेलिभिजनले त्यो समाचारलाई केही घन्टापछि ग्रहण गर्छ र पत्रिकाले त्यसलाई भोलिपल्ट प्रकाशित गर्छन् । त्यसैले छापाको म्याद अब गुज्रिएको छ : समाचार भनेको क्षणभंगुर विषय हो । 

सर्वसाधारणका लागि डिजिटलतर्फको तीव्र यात्रा ईश्वरको वरदान नै हो । उनीहरू समाचारमाथि तत्कालै प्रतिक्रिया जनाउन सक्छन् किनकि डिजिटल माध्यमहरूले दुईतर्फी संवादको अवसर दिन्छन् । सम्पादक र लेखकहरूलाई पाठकले सम्बोधन गरिरहेका हुन्छन् जसकारण उनीहरू पनि जवाफदेही हुन्छन् । सम्पादकले आफूलाई अर्कै ग्रहको प्राणी हुँ भनेजसरी घमण्ड पाल्न सक्ने स्थिति छैन । 

अहिलेसम्म समाचार र मनोरञ्जनको निष्क्रिय भोक्ताका रूपमा रहेका पाठक र दर्शकहरू आफैं समाचारनिर्माता हुन थालेका छन्  । उदाहरणका लागि युट्युबमा प्रत्येक मिनेट २४ हजारवटा नयाँ भिडियोहरू अप्लोड भइरहेका हुन्छन् । यसले अन्लाइन व्यवसायीहरूको एउटा ब्रह्माण्ड नै सिर्जना गरेको छ जसमा कमेडी गर्ने र खाना बनाउनेदेखि यात्रा र फेशनका बारेमा टिप्स दिनेहरूसम्म अटाएका छन् । 

डिजिटल सञ्चारमाध्यमको सबभन्दा ठूलो समस्या भनेको अन्लाइन दुर्व्यवहार र गलत समाचार (फेक न्युज) हो । वेबसाइटहरू प्रायः झुटा समाचार जन्माउनका लागि बनाइएका हुन्छन् र तिनीहरू नै आल्गोरिदमका आधारमा फेसबूक र गूगलमा देखिन आउँछन् । समाचार एकै ठाउँमा भेला पार्ने (न्युज एग्रिगेटर) सबभन्दा ठूला माध्यम यी दुई नै हुन् । 

दुवैले हालै फेक न्युज हटाउनका लागि विशेष सफ्टवेयर बनाएका छन् तर त्यसले खासै सफलता पाएन । सम्पादकीय फिल्टरको अभावमा झुटा पाठ र भिडियोहरूले न्युज एग्रिगेटरमा कब्जा जमाउँछन् । 

विभिन्न समस्या भएपनि डिजिटल सञ्चारमाध्यमकै भविष्य छ । त्यसको अर्थ हामीले थाहा पाइराखेको छापा र ब्रोडकास्ट सञ्चारमाध्यमको अन्त्य भन्ने लाग्दैन । अमेरिकामा सन् १९६० मा टीभीले रेडियोलाई विस्थापित नगरेजस्तै (रेडियोको स्थान बलियो छ), डिजिटलले टीभी र छापालाई पूरै सिध्याइदिन्छ भन्ने होइन । 

तर यसले तिनीहरूलाई समाचार र मनोरञ्जनको पहिलो तथा प्रमुख स्रोतका रूपमा विस्थापित गर्नेछ । हटस्टार, नेटफ्लिक्स र अमेजन प्राइम डिजिटल आइसबर्गका टुप्पा मात्र हुन् । 

भावानुवाद : विन्देश दहाल
 

पुस १९, २०७४ मा प्रकाशित

प्रतिक्रिया दिनुहोस