प्रादेशिक राजधानी : गरम विवाद, नरम समाधान

जेठ १, २०७६

गणतान्त्रिक नेपालको निर्वाचनपश्चात् बलियो सरकार निर्माण भएको झन्डै १८ महिना बिते पनि सरकारमा सामर्थ्य अनि नागरिकमा सकारात्मकताको आभास आशानुरूप गहन हुन सकेको छैन । समृद्धि तथा विकासको नारा अनि ती नारा लगाउने सरकार र यसका निकायको पारा भने एक अर्कामा परिपूरक मात्र देखिएको सत्य शायदै लुकेको छ ।

विगतमा पनि लगातार सरकार परिवर्तनमा राजनीति अल्मलिँदा देशको विकास कहिल्यै दलहरूको प्रधान खोज बन्नसकेको थिएन । अब चाहिँ स्थिरता, समृृद्घि र विकासको अपेक्षा गरिएको थियो । तर थुप्रै अनावश्यक र अनपेक्षित राजनीतिक विचलनले केन्द्रीय राजनीतिलाई गिजोल्दै लग्यो । राजनीतिमा नयाँ परीक्षणमा आएका र केही गर्लान् कि भन्ने आश गरिएका प्रदेश सरकार समेत राजधानी र नाम नै टुंगो लगाउन नसेकर आफैंमा अनिर्णित छन् । 


ADVERTISEMENT

सात प्रदेशमध्ये चारवटा प्रदेश त  अहिले पनि यही विषयमा बढी केन्द्रित छन्, केही प्रदेशमा त उच्चकोटिको तनाव पनि छ । प्रदेश १ यसको पछिल्लो उदाहरण बन्दैछ ।  चुनावी दौडाहामा थुपै्र नेताहरूले आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रलाई प्रादेशिक राजधानी बनाउन पहल गर्ने वाचा गरेका थिए । राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली हैसियत राख्ने अधिकांश नेताहरूको भनाइ समेत समान थियो । संविधानको धारा २८८ उपधारा २ अनुसार प्रदेश सभाको दुईतिहाइ बहुमतबाट प्रादेशिक राजधानी तोकिनुपर्छ । तर चुनावी आश्वासनले गर्दा हरेक प्रदेशमा कम्तीमा आधादर्जनभन्दा बढी ठाउँका नागरिकलाई आप्mनो शहरमा प्रादेशिक राजधानीको आशा जाग्दैछ । सबै प्रदेशमा त्यसैका लागि सौदाबाजी चलिरहेको छ ।  

जे ब्रूमफील्डको पुस्तक ‘इलिट कन्फ्लिक्ट इन प्लुरल सोसाइटी : टवेन्टीथ सेन्चुरी बेंगल’ले राजधानी स्थापनालाई बीसाँै शताब्दीको राजनीतिको मुख्य लडाइँ बताउँछ । प्रथम र द्वितीय विश्वयुद्घपछि स्वतन्त्र भएका अधिकांश देशमा यो समस्या थियो । हामी अहिले भोग्दैछौं । 

सरकारले बनाएको सुझाव समितिहरूले हरेक प्रदेशका थुपै्र सम्भावित ठाँउहरूको सिफारिस गर्‍यो तर कुनै पनि प्रदेशमा एक मात्र निश्चित स्थान सिफारिश गर्न सकेन  । राजधानीको विवादमा अल्झिएर आम आशा अनि नागरिक अपेक्षाका सघन मुद्दाहरूमा लाग्नुपर्ने शक्तिहरूको लामो समय फेरि बर्बाद हुनसक्ने देखिन्छ । त्यसैले विश्व अनुभवलाई समेत हेर्दै हरेक हिसाबले वैज्ञानिक कुनै एक ठाउँलाई कार्यालय प्रयोजनको राजधानी र प्रदेशभित्रका अन्य मुख्य शहरहरूलाई फरक/फरक क्षेत्रका राजधानी बनाउनुपर्छ । यसले नागरिक असन्तुष्टि तथा तानातान रोकिन्छ र विकासका विभिन्न आयामको प्रवाह समेत बढ्छ । एकैपटक दुई विशिष्ट आयाम  र आयतनका फाइदाहरू लिन सकिन्छ । 

विश्व अनुभव 

राजधानी स्थापना जटिल भएपनि परिवर्तनीय विषय समेत हो । आवश्यकता अनुसार विभिन्न देशहरूले राजधानी सारेका उदाहरण समेत देखिन्छन् । तान्जेनियाले सन् १९७३ मा आप्mनो राजधानी दारेससलामबाट डोडोमा लग्यो । १९४७ को स्वतन्त्रतासँगै भारतको राजधानी कलकत्ताबाट दिल्ली सारियो । ब्राजिलमा मुख्य बस्तीबाट  टाढाको शहर ब्रासिलियालाई राजधानी बनाइयो । रसियामा १७१२ मा सेन्ट पिटर्सबर्गबाट मस्कोलाई नयाँ राजधानी बनाइएकोमा १९१८ बाट पुनः सेन्ट पिटर्सबर्गलाई  राजधानी कायम गरियो । काजकिस्तानले १९९७ मा राजधानी अल्माटीबाट अस्टना पुर्‍यायो । नाइजेरियाको राजधानी १९९१ मा लेगोसबाट अबुजा कायम भयो । थाइल्यान्डले अयुत्थयबाट सारेर बैंककलाई नयाँ राजधानी बनायो । टर्कीले १९२३ मा इस्तानबुलबाट अंकारा, फिलिपिन्सले १९७६ मा क्युजोन शहरबाट मनिला अनि जापानले १८६८ मा क्योटोबाट टोकियोमा राजधानी बदलेको देखिन्छ ।  

तर एउटा मात्र राजधानी तोक्दा हरेक हिसाबमा मानवीय गतिविधिहरू त्यही केन्द्रित भएकाले केही देशमा बहुराजधानीको अवधारणासमेत आउँदैछ । मलेसियामा क्वालालम्पुरलाई आधिकारिक राजधानी र पुत्रजया शहरलाई प्रशासनिक केन्द्र बनाइएको छ । नेदरल्यान्डको मुख्य राजधानी आम्स्टर्डम हो यद्यपि हेग मुख्य प्रशासनिक केन्द्र हो । दक्षिण अफ्रिकामा प्रिटोरियालाई आधिकारिक राजधानी मानिन्छ तर केपटाउनमा व्यवस्थापिकाको राजधानी र ब्लोमफोन्टियनमा न्यायिक राजधानी कायम गरिएको छ । 

यसरी फरक/फरक क्षेत्रको राजधानी फरक/फरक शहरलाई तोक्दा नागरिक असन्तुष्टि कम हुनुसँगै असन्तुलित बसाईंसराइ रोकिन्छ । विभिन्न पेशा व्यवसाय तथा सेवामा आवश्यक पूर्वाधार फरक हुन्छन् । शिक्षाका पूर्वाधार तथा वातावरण अस्पतालको भन्दा नितान्त भिन्न हुन्छन् । उद्योगका लागि आवश्यक पूर्वाधार पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि बाझिने प्रकारको हुनसक्छ । कला संस्कृतिको संरक्षणमा चाहिने आधार शहरीकरणका लागि चाहिने विशेषतासँग पृथक् रहन्छ । तसर्थ फरक शहरलाई फरक क्षेत्रको राजधानी बनाउने लक्ष्य राखे आवश्यक विकास निर्माणमा सहजता तथा एकरूपता आउँछ । विकासको तीव्रताले नयाँ इतिहास रच्न सक्छ । एफ क्यामपन्ट र सहकर्मीहरूको अनुसन्धान  ‘क्यापिटल सिटिज, कन्फ्लिक्ट यान्ड मिसगभर्नेन्स ः थ्योरी यान्ड प्राक्टिस’का अनुसार पनि बहुल राजधानी देशलाई फाइदाजनक देखिन्छ । त्यसैले, चुनावी प्रतिबद्घता, शक्तिशाली नेताहरूको प्रभाव वा अन्य दबाबमा नभई वैज्ञानिक अध्ययनको आधारमा राजधानी कायम गर्नुपर्छ ।

वैज्ञानिक धरातल र तत्कालीन आवश्यकता

प्रदेशका सबै भागबाट समदूरी राजधानी स्थापनाको पहिलो प्राथमिकता बन्नुपर्छ । केन्द्रीकृत शासन व्यवस्थामा प्रशासनिक कामकारवाही  केन्द्रीकरण हुन्छ । सबै स्थानका नागरिक बराबर रूपमा लाभान्वित हुन सक्दैनन् । सरकारी सेवासुविधा तथा राष्ट्रिय अभिभावकत्वबाट कोही नजिक र कोही टाढा रहनुपर्छ । तसर्थ विकेन्द्रीकरणको उच्चतम नमूूना मध्येको संघीयताको अभ्यास आवश्यक भएको हो । काठमाडौंसँग पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्मका हरेक नागरिकको समान र निरन्तर सम्पर्क रहन नसकेको अनि राज्यले सबैलाई यथाशक्य अभिभावकत्व प्रदान गर्न नसकेकाले नै संघ र प्रदेशको अवधारणा विकसित भयोे । तसर्थ प्रदेशभित्र सबै भूगोलका जनतालाई बराबरीको दूरीमा पर्नेगरी राजधानी बनाउन सक्नुपर्छ । यसरी निर्णय गर्दा नागरिकलाई बुझाउन समेत सहज हुन्छ । 

राजधानी स्वभावैले प्रशासनिक केन्द्र हो । सम्भावित राजधानीमा तत्कालका पूर्वाधार अथवा नयाँ पूर्वाधार निर्माणको सम्भावनालाई उचित ध्यान दिनुपर्छ । राजधानी तोकेपछि त्यहाँ अत्यधिक बसार्ईंसराइ हुन्छ । शहरीकरणको गतिले नयाँ स्वरूप लिन्छ । तसर्थ आवश्यक सडक, सञ्चार, विद्युत्, भवनहरू, बाटा, फोहोर व्यवस्थापनको सम्भावना, ढल निकासी जस्ता कुराहरूको सुनिश्चितता वा सम्भाव्यता रहनुपर्छ । केही देशका शहरहरू जस्तै मनिला, रियो द जेनेरियो, गोन्जावु, न्यु योर्क तथा टोकियोमा मानव व्यवस्थापन नै असहज हुनेगरी जनघनत्व छ । इरानको ज्यावल, भारतको दिल्ली, पाकिस्तानको पेशावर आम मानवको स्वाभाविक र सामान्य स्वास्थ्यमा समेत असर पर्नेगरी प्रदूषित शहरमा गनिन्छन् । मेक्सिकोको अक्कपाउलो अनि भेनेजुएलाको काराकास राजधानी भएर पनि अधिक आपराधिक शहर गनिन्छन् । युरोपका अधिकांश शहरहरू आतंककारी आक्रमणको जोखिम खेप्दैछन् । हामीले राजधानी बनाउने शहरसँग यस्ता जोखिमहरूको मुकाबिला गर्ने क्षमतासमेत हुनुपर्छ । 

प्रस्तावित राजधानीको वातावरणीय र पर्यावरणीय पक्षलाई उत्तिकै प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । राजधानी भन्नेबित्तिकै अन्य प्रदेश र विदेशका निकाय तथा सरोकारवालाकोे ध्यानसमेत आकर्षित हुन्छ । तसर्थ शान्त, सुन्दर, व्यवस्थित, प्रदूषणमुक्त र सरसफाइ अनि सजावटका हिसाबले अनुकरणीय हुनुपर्छ । नागरिकको अपेक्षा पनि यस्तै रहन्छ । 

ती राजधानीमा सेवा/सुविधाकोे सहजता हुनुपर्छ । आन्तरिक तथा बाह्य सुरक्षा खतरा कम तर आन्तरिक अनि बाह्य देशहरूसँग सहज सम्पर्क स्थापनार्थ पूर्वाधारको सक्षमता उत्तिकै सबल रहनुपर्छ । कुनै मानवीय वा प्राकृतिक विपतको बखत सबै प्रदेशहरूमा उत्तिकै सहज हिसाबले वैदेशिक सहयोग र सहयोगीहरू आउन सक्ने हुनुपर्छ । 

विगतमा जस्तै भूकम्प फेरि आउन सक्छ । तराईमा बाढीको र पहाडमा पहिरोको जोखिम छ । अहिलेसम्मको एउटै अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क केन्द्र काठमाडौं प्रदेश नं ३ मा पर्छ । यो मात्रै अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय केन्द्र रहँदा भोलि यहाँमार्पmत आएका सहयोगहरू अरु प्रदेशमा पुर्‍याउन असहज हुनसक्छ । अन्य प्रदेशका उत्पादनहरू तथा निर्यातहरू पनि यही प्रदेशबाट मात्र भएर बाहिर जाँदा अन्तरप्रदेश असमझदारी र आर्थिक दायित्व बढ्नसक्छ । तसर्थ हरेक प्रदेशको राजधानीले आप्mनै हिसाबले अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क विस्तार गर्नसक्ने सम्भावना समेत खोज्नुपर्छ । एफ सेलीको पुस्तक ‘नेसन्स शेप ः द स्टोरी बहाइन्ड द वर्ल्ड बोर्डर’ले राजधानीले सके विश्व नभए निकटका छिमेकीसँग आवागमन र पारवहन पहुँच राख्नुपर्छ भन्छ । हंगेरीको बुडापेस्ट, क्यानडाको ओट्टावा, फ्रान्सको पेरिस, जर्मनीको बर्लिन, बेलायतको लन्डनलाई विविध शोधले संसारका उत्कृष्ट राजधानी मान्छन् । तिनीहरूको समुचित अध्ययन नयाँ राजधानी निर्माणमा सहयोगी बन्नसक्छ । 

कुनै एक ठाउँलाई प्रशासनिक राजधानी तोकेपछि अन्य शहरहरूलाई अन्य विधाको राजधानी तोक्न सकिन्छ । क्लाउस जर्गेन नेगेलको सम्पादन रहेको पुस्तक ‘द प्रोब्लम अफ क्यापिटल सिटी’ले देखाएका आधार र सत्यताहरूको सूक्ष्म आत्मसातले सही राजधानी तोक्ने कुरामा सहयोग गर्नसक्छ ।  

कुनै शहरलाई औद्योगिक राजधानी बनाएर उद्योग, कलकारखाना तथा व्यावसायिक गतिविधिको मात्र विकास गनुपर्छ । अर्को कुनै शहरलाई शैक्षिक राजधानी बनाउँदै शिक्षाका आवश्यक पूर्वाधार तयार गर्ने अनि अर्को कुनैलाई स्वास्थ्य राजधानी तोकेर अस्पताल र स्वास्थ्य उपचारसँग सम्बन्धित कुराको मात्र विकास अनि विस्तार गर्दा राम्रो हुन्छ । कला, पर्यटन, संस्कृति, साहित्यका, खेलकुद, संगीतका फरक राजधानी राख्नुपर्छ । उद्योगधन्दा र कलकारखाना भएको ठाउँमा हुने ध्वनिले बालबालिकालाई अध्ययन गर्ने शान्त वातावरण दिँदैन । अस्पतालको समीपमा हुने विद्यालयका विद्यार्थीमा बिरामीको भीडका कारण सकारात्मक भन्दा नकारात्मक सोच बढ्न सक्छ । तर क्षेत्रगत राजधानीहरू तोकेमा सबै शहरको विकास हुन्छ । क्षेत्र विशेषका सेवा, सुविधा तथा पूर्वाधारहरूको निर्माण सहज बन्छ । समन्वयको अभाव तथा परस्पर विरोधी गतिविधिहरू कम हुन्छन् । सेवा प्रवाहमा एकअर्काबाट अवरोधको  सम्भावना रहँदैन  । 

तसर्थ राजधानी स्थापनामा कसैको अभिमान, प्रभाव वा दबाबको सट्टा सम्पूर्ण प्रदेशका आम नागरिकको शान अभिवृद्घिको लक्ष्य रोजिनुपर्छ । बहुल राजधानीबाट सबै क्षेत्र तथा नागरिकको यथोचित विकास खोजिनुपर्छ । 

जेठ १, २०७६ मा प्रकाशित

प्रतिक्रिया दिनुहोस