वेदव्यास जन्मस्थलको दुरवस्था, राज्यले किन दिँदैन ध्यान ?

असार ३१, २०७६

आज गुरु पूर्णिमा एवं व्यास जयन्ती । विश्वका गुरुहरूका पनि गुरु महर्षि वेदव्यासको अवतरण दिवस भएकाले आजको दिन विशेष महत्त्वको छ ।

गुरु अर्थात अन्धकारबाट उज्यालो तर्फको यात्रामा पथ पदर्शित गर्ने व्यक्ति, त्यसैकारण पनि हिन्दू र अन्य धर्मालम्बीहरुका लागि महर्षि वेदव्यास असली गुरु एवं साक्षात भगवान हुन् । तिनै महागुरु अर्थात महर्षि वेदव्यासको जन्म तनहुँको सदसमुकाम दमौली स्थित पवित्र नदी सेती र मादीको संगमस्थलमा भगवान् श्रीकृष्णको २८ औं अवतारका रुपमा भएको धार्मिक ग्रन्थमा उल्लेख छ ।


ADVERTISEMENT

किम्बन्दन्ती अनुसार, बेदव्यासले सेतीमादी नदीको संगमस्थलमा रहेको गुफामा बसेर चारवेद, अठ्ठार पुराण, भागवत गीता र संसारको सबैभन्दा चर्चित महाकाव्य महाभारतको रचना गरेर भाषा, साहित्य, हिन्दु वैदिक दर्शन र धर्मको क्षेत्रमा अतुलनीय योगदान गरे । तर विडम्वना, यही पवित्र व्यासभूमि अझैसम्म पनि ओझेलमा परेको छ । 

नेपालको मध्यबिन्दूमा अवस्थित तनहुँ जिल्ला धार्मिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, साहित्यिक र प्राकृतिक दृष्टिले निकै उर्वर भूमि मानिन्छ । तपोसाधना, ज्ञानसाधना, साहित्यसाधना काव्यसाधना र प्राकृतिक सौन्दर्य साधनाको दृष्टिले यो जिल्ला नेपालकै महत्त्वपूर्ण जिल्लाको रुपमा परिचित छ । 

विश्वप्रसिद्ध धार्मिक साहित्यका रचनाकार, पूर्वीय साहित्य र दर्शनका प्रणेता महर्षि वेदव्यास र नेपाली भाषा साहित्यका आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जन्म तनहुँ जिल्लामा हुनुले पनि तनहुँबासी अनि सम्पूर्ण नेपाली गौरवान्वित हुन स्वभाविक हो तर वेदव्यास र भानुभक्त तनहुँमा जन्मेका हुन् भनेर गौरव गर्नुबाहेक अन्य खासै उल्लेखनीय काम यस भूमिमा भएका छैनन् ।

ऐतिहासिक व्यास भूमिमा व्यास, उनका बुवा परासर र आमा सत्यवतीका जीवनसँग सम्बन्धित विभिन्न अवशेष र प्रमाण अझै पनि देख्न पाइन्छ । व्यास गुफा, परासर गुफा, जयशिला, व्यास कुण्ड, शिवकुण्ड, सत्यवतीको प्रशवशिला, राजा उपरीचरले पालेको बाजको शीला, सत्यवतीको आमाको शीला, लगायतका थुपैै्र पुरातात्विक महत्त्वका चीज देख्न सकिन्छ । विभिन्न समयमा निर्माण गरिएका यज्ञमण्डप, साधुसन्त आश्रम, पाटीपौवा, बरपीपल चौतारी लगायतका शिव पाञ्चायन मन्दिर, हनुमान मन्दिर पनि छन् ।

वेदव्यासबारे केही अध्ययन अनुसन्धान, वेदव्यासकै नाममा वैदिक पुस्तकालय, सत्संग भवन, ज्येष्ठ नागरिक मिलन केन्द्र, वृद्धाश्रम, गौशाला लगायतका पक्ष निर्माण गरिएका छन् । यसका साथै व्यास क्षेत्रको विकासका लागि व्यास क्षेत्र विकास कोष, व्यास क्षेत्र शिवपाञ्चायन मन्दिर संरक्षण समिति, व्यास क्षेत्र परिक्रमा समिति लगायतका संस्था गठन भएका छन् ।

व्यासका २८ अवतारको मूर्ति निर्माण गरेर व्यास गुफा परिसरमा स्थापना गरिएका छन् तर यी पक्षले मात्र व्यास जन्मस्थलको महत्त्व र गरिमालाई विश्वसामु चिनाउन मुस्किल पर्दछ । 

व्यास जन्मभूमिको विश्वव्यापी प्रचारप्रचार गरी यसको धार्मिक महत्त्वलाई उजागर गर्न सकेमा यस क्षेत्रलाई धार्मिक पर्यटकीय स्थलको रुपमा विकास गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना रहेका छन् । व्यास क्षेत्रको बृहत्तर विकासका लागि व्यास क्षेत्र विकास समिति पनि गठन भएको छ तर त्यस समितिले पनि खासै काम गर्न सकेको छैन् । समिति गठनका बेलामा मात्रै रस्साकस्सी हुने र त्यसपछि समिति पूरै निष्क्रियजस्तै रहेको छ । 

व्यास क्षेत्रमा रहेको पञ्चमन्दिर ,त्यसको परिसर र त्यहाँ निर्माण भएका भौतिक पूर्वाधारले जगहसाईको काम गरेको छ । वर्षैभरि नै विभिन्न धार्मिक गतिविधि आयोजना हुने सो क्षेत्रको विकास र पूर्वाधार निर्माणका लागि कसैको पनि ध्यान पुग्न सकेको छैन । व्यास गुफामा हुने विभिन्न गतिविधि र धार्मिक कार्यको पनि पारदर्शिता र प्रचारप्रसार हुन सकेको छैन भने व्यास गुफा र शिव पाञ्चायन मन्दिरमा हुने दानदातव्यको पनि लेखाजोखा छैन । व्यास जन्मभूमिको बृहत्तर विकासका लागि भनेर लगाइएका महायज्ञ  र धार्मिक अनुष्ठानले खासै प्रतिफल दिन सकेको छैन भने १०८ फीट अग्लो वेदव्यासको मूर्ति निर्माण कार्य कागजमै सीमित भएको छ । 

यसैबीच कतिपय मानिस व्यासको नाम र जन्मस्थललाई भँजाएर आफूहरू भर्‍याङ उक्लिरहेका छन् । पूर्वीय साहित्य र दर्शनका प्रणेता वेदव्यासकै जन्मथलो र कर्मथलो भएकै कारणबाट मात्र दमौलीको परिचय आज सार्वजनिक रुपमा आएको हो । यदि वेदव्यास दमौलीमा नजन्मेको भए यो ठाउँ आज यतिसम्म पनि परिचित हुने थिएन होला । यस कुरालाई पनि दमौलीवासीले सम्झनु जरुरी छ ।

वेदव्यासकै सम्मानमा जिल्लाकै पहिलो नगरपालिकाको नामाकरण गरिएको छ भने अन्य दर्जनौं संघसंस्थाले व्यासको नाम जोडेर व्यावसायिक र पेशागत फाइदा लिएका छन् तर नगरपालिका र संस्थाको नामाकरण गर्नुबाहेक अन्य विशेष काम हालसम्म भएको छैन ।

जिल्लाका विभिन्न नेता देश र राज्य निकायको उच्च ओहोदा र शक्तिमा पुग्दा पनि व्यास क्षेत्रले काँचुली फेर्न सकेन । यतिसम्मकी व्यास क्षेत्र विकास समितिलाई सरकारी मान्यता दिलाएर राज्यबाट बर्सेनि केही सहयोग पाइने सम्भावना हुँदा पनि त्यसको पहलकदमी हुन सकेन । राज्यले धार्मिक, सांस्कृतिक, पर्यटकीय र ऐतिहासिक सम्भावनाका क्षेत्रको पहिचान गरेर त्यसको विकास र विस्तारमा लाग्ने प्रतिवद्धता जनाएपनि त्यसतर्फ खासै चासो दिन सकेको छैन । राज्य निकायबाट पनि यस क्षेत्रले सधैं उपेक्षा व्यहोर्नुपरेको छ ।  

वेद व्यासको जन्मस्थलमा जुन खालको साहित्यिक र धार्मिक गतिविधि हुनुपर्ने हो, त्यो हुनै सकेको छैन । साहित्यिक र धार्मिक तीर्थस्थलको केन्द्र हुनुपर्ने दमौली अहिले जुवातास, लागूपदार्थ र यौनधन्दाको केन्द्रमा परिणत भएको छ । व्यास र परासर क्षेत्रमा रहेका ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्त्वका चीज र पछि निर्माण गरिएका भौतिक संरचना अहिले खण्डहर र भग्नावशेषमा परिणत हुन थालेका छन् तर संरक्षण गर्ने कुरामा सबै मौन छन् । 

व्यास गुफाको भ्रमण र अवलोकन गर्नका लागि दैनिकजसो केही आन्तरिक र बाह्य पर्यटक यहाँ आउने गरेको भएतापनि यसको प्रचारप्रसारको अभावमा पवित्रभूमि ओझेलमा परेको व्यासका अध्येता काशीनाथ न्यौपानेको भनाई छ । साहित्यिक र धार्मिक दृष्टिकोणले मात्र नभई प्राकृतिक दृष्टिकोणले समेत महत्त्वपूर्ण मानिएको यो भूमिको उचित संरक्षण, सम्वद्र्धन, विकास र प्रचारप्रसार हुन नसक्दा दिनानुदिन ओझेलमा परेको छ । यो भूमिको प्राचीन, धार्मिक, पुरातात्विक र सांस्कृतिक महत्त्व लोप हुने अवस्थामा पुगेको देखिन्छ । 

वास्तवमा वेदव्यासको जन्मभूमि र तपोभूभि दमौलीलाई एउटा साहित्यिक र धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य स्थलको रुपमा विकास गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना रहेका छन् । जसका लागि स्थानीय जनता, स्थानीय सरकार र राज्य निकायबाटै नीति र योजनाको निर्माण गरेर ठोस कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ । सबैपक्ष एकजुट भएर लागेमा यो क्षेत्र विश्वकै एक उत्कृष्ट मध्येको साहित्यिक, धार्मिक र पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्नेमा दुईमत छैन । 

(लेखक आदिकवि भानुभक्त क्याम्पस तनहुँका उपप्राध्यापक हुन् ।)

असार ३१, २०७६ मा प्रकाशित

बसन्त कंडेल

कंडेल आदिकवि भानुभक्त क्याम्पस, तनहुँका उपप्राध्यापक हुन् । 

लेखकबाट थप...

प्रतिक्रिया दिनुहोस