कार्यसम्पादन मूल्यांकनको सुधारले बढाउँछ कर्मचारीको कामको नतिजा

  • गोकर्ण राज सुयल

राष्ट्रको स्थायी सरकारको रूपमा मानिने निजामती प्रशासनको कार्यसम्पादन अपेक्षाकृत प्रभावकारी नभएको राजनीतिक, प्राज्ञिक र अन्य क्षेत्रका व्यक्ति एवं समुदायको धारणा रहेको छ । पूर्वाधार विकास र सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा भएको ढिलासुस्ती र भष्टाचार कमजोर कार्यसम्पादनका कारक हुन् भन्न संकोच मान्नु नपर्ला ।


Advertisement

त्यसो त कर्मचारीले कार्यसम्पादन गरेकै छैनन् भन्ने बुझाइ पनि होइन । निजामती सेवाभित्र उच्च कार्यसम्पादन भएका कर्मचारी नभएका पनि होइनन् ।

कर्मचारीले गरेका कामको प्रत्येक आर्थिक वर्षमा मासिक, चौमासिक, वार्षिक रूपमा सरोकारवाला समेतको उपस्थितिमा कार्यसम्पादन समीक्षा वा मूल्यांकन हुने गरेको पाइन्छ । सरकार त्यसैलाई बजारीकरण गर्दै जनतामाझ जाने गरेको छ । 


Advertisement

कार्यसम्पादन गर्न स्रोतसाधनको परिचालन गर्नुपर्छ । स्रोतसाधनमा श्रम, सूचना, समय, भौतिक पूर्वाधार एवं संरचना र वित्तीय स्रोत पर्छन् । निर्जीव साधनलाई जीवन्त बनाई अधिकतम परिचालन गर्न मानव साधनको आवश्यकता पर्छ । मानव साधनले जहिले पनि न्यून लागतमा उपयुक्त समयमा महत्तम प्रतिफल दिन सक्नुपर्छ । अर्थात् श्रमको उपादकत्व बढाउनुपर्छ । श्रमको प्रभावकारिता लाभ, लागत, गुणस्तर, समय आदिका आधारमा मापन गरिन्छ । निजामती सेवा ऐन २०४९ र नियमावली २०५० मा समेत कार्यसम्पादन मापनका आधारको रूपमा यिनै विषयलाई आधार बनाइएको छ । 

निजामती कर्मचारीको वार्षिक एवं अर्धवार्षिक रूपमा कार्यसम्पादन मूल्यांकन हुने गरेको छ । प्रायः सबैको शतप्रतिशत अंक एवं अतिउत्तम कार्यसम्पादन गरेको सुपरीवेक्षणको टिप्पणी रहेको देख्न र सुन्न पाइन्छ । निजामती कर्मचारीको कार्यसम्पादन मापनयोग्य नहुनुका पछाडि धेरै कर्मचारीले आफ्नो कार्य विवरण प्राप्त गरेको हुँदैन र कतिपयले लिन रुचाउँदैनन् पनि । कार्यसम्पादनको लागि चाहिने अधिकार तथा दायित्वको समेत बोध हुँदैन । आकस्मिक रूपमा हुने सरुवा, कार्य गर्ने र नगर्नेबीच विभेद नहुँदा निजामती प्रशासनको कार्यसम्पादनस्तर कमजोर हुँदै गएको छ । दबाब, प्रभाव र अभावको बहाना बनाइ उम्कन खोज्ने त धेरै छन् भने चाकडी र चाप्लुसीले यसलाई थप मलजल गरेको छ । कार्यसम्पादन मूल्यांकन राजनीतिक दल र उच्च प्रशासकबाट हुने हो नकि आफ्ना निकटतम सुपरीवेक्षकबाट भन्ने मनोबल बाक्लिँदै छ ।

निजामती कर्मचारीको कार्यक्षेत्र नागरिकको जन्मदेखि मृत्यु पर्यन्त जोडिएको छ । कतिपय कार्यलाई सरल र सहज ढंगले समय, लागत, गुणस्तर र परिमाणको आधारमा विभाजन गरी कार्यसम्पादन मूल्यांकन गर्न कठिन भएता पनि अधिकांश कामलाई वस्तुगत सूचकको आधारमा मापन गर्न सकिन्छ ।

एउटा सडक डिभिजन कार्यालयको प्रमुखको कार्यसम्पादन मूल्यांकनलाई उसले वर्षभरिमा निर्माण एवं मर्मत गर्ने सडकको लम्बाई, संख्या, गुणस्तरको आधारमा लक्ष्य तोकी मापन गर्न सकिन्छ । वार्षिक कार्यक्रम अनुसार १५ वटा पुल निर्माण गर्नुपर्ने भएमा कम्तिमा ५ वटा पुलको खरिद व्यवस्थापन कार्यसम्पन्न गर्ने, ५ वटा पुलको भौतिक प्रगति ५० प्रतिशतभन्दा माथि पुर्‍याउने र ५ वटा पुल पूर्ण रूपमा सम्पन्न गर्ने गरी लक्ष्य तोकी कार्यसम्पादन मूल्यांकन गर्न सकिन्छ । निजको कार्यसम्पादनको स्तरलाई वृत्ति विकाससँग जोड्ने दरिलो व्यवस्था हुने हो भने डिभिजन प्रमुख मन, वचन र कर्मले लक्ष्य पूरा गर्न तयार हुन्छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालयका प्रमुख जिल्ला अधिकारी (सीडीओ) को कार्यसम्पादन मूल्यांकनको आधारको रूपमा शान्ति सुरक्षा र व्यवस्था, नागरिकता वितरण, घुम्ती शिविर सञ्चालन, अर्धन्यायिक निर्णय वा फैसला, राहदानी वितरण, गुनासो सुनुवाइ, भष्टाचार नियन्त्रण, अपराधको संख्यामा कटौती, उद्धार एवं राहत र सुशासनलाई कार्यसम्पादन मूल्यांकनको आधारको रूपमा लिन सकिन्छ । वित्तीय व्यवस्थापन शाखामा कार्यरत कर्मचारीको कार्यसम्पादन मूल्यांकन आर्थिक कारोबारको नियमित प्रतिवेदन, वित्तीय प्रगति, लेखापरीक्षणबाट निस्केको बेरुजु र सोको फर्छ्यौट, समयमा बजेट निकासा र स्रोत व्यवस्थापन आदि विषयलाई आधार बनाउन सकिन्छ । 

कार्यसम्पादन मूल्यांकनलाई प्रभावकारी र स्वीकारयोग्य बनाउन कार्यालयले सम्पादन गर्ने कार्यलाई साना–साना एकाइमा खण्डित गर्नुपर्छ । कामलाई टुक्र्याउने, त्यसको लक्ष्य तोक्ने र आवश्यक स्रोतसाधनको व्यवस्थापन सम्बन्धमा प्रत्येक कर्मचारीलाई स्वघोषणा गर्न दिनुपर्छ । यसले कर्मचारीलाई आफ्नो कामप्रति प्रतिबद्धता, उत्तरदायी र जवाफदेही बनाउँछ । जसले गर्दा स्वच्छ प्रतिस्पर्धात्मक भावनाको विकास भई कार्यसम्पादनस्तरमा सुधार आउने छ । कर्मचारीलाई जति बढी स्वायत्तता दिइन्छ, परिमाण, लागत, गुणस्तरमा र समयमा त्यत्ति नै बढी कर्मचारी प्रतिस्पर्धी हुन्छन् । यसको लागि योग्य क्षमतावान र समूह कार्यमा जोड दिने सुपरीवेक्षक वा हाकिम चाहिन्छ ।

प्रत्येक कर्मचारीले आवको पहिलो हप्तामा आफ्नो कामको लक्ष्य सहितको कार्यविवरण तयार गर्छ, मूल्यांकनका आधार तयार गर्छ, सोको लिखित सम्झौता सुपरीवेक्षकसँग गर्ने व्यवस्था गरिनुपर्छ । सुपरीवेक्षकले समेत यसैलाई आधार बनाई मासिक, चौमासिक र वार्षिक रूपमा कार्यसम्पादन गर्छन् । उनीहरूले आफ्नो कार्य र प्रतिवद्धताको समीक्षा गर्छन् । हालको कार्यसम्पादन करार यसैको एउटा रूप हो । यसको लागि उपयुक्त ढाँचा सहितको कार्यविधिको आवश्यकता पर्छ । कर्मचारीको क्षमता विकासमा जोड दिनुपर्छ । सूचना प्रविधिमा आधारित स्वचालित प्रणालीको रूपमा विकास गर्न सके यस कार्यको वस्तुनिष्ठता र विश्वसनीयता उचो बनाउँछ । यसले निजामती प्रशासनलाई हाकिमीशैली, ढिलासुस्ती र भष्टाचार जस्ता बिमारबाट मुक्त गराउन मद्दत गर्छ । 

कार्यसम्पादन मूल्यांकन गर्ने व्यवस्थापकले कार्यसम्पादनलाई कर्मचारीको वृत्तिविकास, अध्ययन, अवलोकन भ्रमण, अतिरिक्त सुविधा जस्ता सकारात्मक उत्प्रेरणासँग आवद्ध गर्नुपर्छ भने ढिलासुस्ती गर्ने कामचोर प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्न सक्नुपर्छ । राजनीतिज्ञ र उच्च प्रशासकले समेत देशको विकास र समृद्धिसँग जोडिएका विकास आयोजना वा उच्च प्रोफाइलका जिल्लामा रहेर कार्य गर्न चाहने कर्मचारीसँग कार्यसम्पादन करार गरी सरुवा, बढुवा लगायतका वृत्तिविकासमा कार्यसम्पादन मूल्यांकनको स्तरलाई एक मात्र आधार बनाइनुपर्छ । तोकिएको समयभित्र प्रतिबद्धता अनुसार कार्य नगर्ने वा गर्न नसक्ने कर्मचारीको वृत्तिविकास रोक्ने, अध्ययन अवलोकन भ्रमणबाट वञ्चित गर्ने व्यवस्था हुने हो भने अहिलेको विकासे र आर्थिक कारोबार बढी हुने अड्डामा जान कर्मचारी वृत्तमा हुने चलखेल असाध्यै कम हुने देखिन्छ । 

अतः कर्मचारीको कार्यसम्पादनलाई मापनयोग्य बनाउन कार्यलाई सरलीकरण एवं खण्डीकरण गर्नुपर्छ । कर्मचारीलाई कार्यसम्पादन सूचक, लक्ष्य समेत तोक्न लगाई जिम्मेवार र जवाफदेही बनाइनुपर्छ । आफ्नो कामको मूल्यांकन आफैं गर्ने परिपाटीले कर्मचारीमा प्रतिस्पर्धा हुने र प्रणालीप्रति विश्वास आर्जन हुन्छ । कर्मचारीले हाकिमको भन्दा कामको चाकडी गर्न थाल्छन् । यसले समग्र निजामती प्रशासनको छविमा निखारता ल्याउँछ । आश र त्रासको आधारमा कार्यसम्पादन मूल्यांकन अंक बढाउने र घटाउने परिपाटीको अन्त्य हुन्छ । व्यक्तिको क्षमता र कार्यम्पादनस्तरमा आउने सुधारले नै देश र समग्र नागरिकको जीवन समृद्ध बनाउँछ भन्ने सन्देश प्रवाह हुन्छ ।

(लेखक सुयल रौतहटको सडक डिभिजन कार्यालय चन्द्रनिगाहपुरका लेखा अधिकृत हुन् ।)

कमेन्ट गर्नुहोस्