पश्चिमाले खेदिरहेका बेला चीनको नयाँ ‘ट्रिक’– के हो 'दोहोरो परिचालन' आर्थिक नीति ?

विन्देश दहाल
विन्देश दहाल

लोकान्तर डट् कमका कूटनीतिक मामिला सम्पादक विन्देश दहाल अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति तथा पूर्वीय अध्यात्मबारे लेख्छन् । 

दुई हप्ताअघि चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिशाली केन्द्रीय कमिटीको पाँचौं प्लेनरी सत्रले चीनको दोहोरो परिचालन (डुअल सर्कुलेसन) आर्थिक नीति अवलम्बनका लागि बाटो खुला गरेको छ । देशको चौधौं पञ्चवर्षीय योजनामा यस रणनीतिलाई केन्द्रीय स्थान दिइएको छ ।

यस आर्थिक नीतिलाई अँगालेर चीन आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र बन्न खोज्दैछ । यसअन्तर्गत घरेलु बजारमा माग र खपत बढाउने अनि आयातमा भन्दा घरेलु उत्पादनमा जोड दिने नीति अपनाइनेछ । 


Advertisement

गत मे महिनामा कोभिड–१९ महामारीलाई नियन्त्रणमा लिएपछि चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङले पोलिटब्युरो बैठकमा दोहोरो खपत आर्थिक नीतिको प्रस्ताव राखेका थिए । 

यस नीतिअन्तर्गत चीनले विकासका दुईवटा रणनीतिलाई एकैचोटि अघि बढाउने योजना बनाएको छ । विदेशी बजारमा वस्तु निर्यात जारी राख्नुका साथै स्वदेशी बजारमै पनि उपभोग बढाउने उनको रणनीति हो ।


Advertisement

चीनको आर्थिक वृद्धि अहिलेसम्म विदेशी बजारमा हुने वस्तु आपूर्तिमा निर्भर छ । संसारको कारखाना मानिने चीनले देशमा उत्पादन हुने वस्तु विश्वका सबै कुनामा बेचेर अर्थतन्त्र बलियो बनाएको हो । 

सन् १९८० को दशकमा चीनका पूर्वराष्ट्रपति देङ श्याओपिङले सुधार तथा खुलापनको नीति अपनाउँदै निर्यातमुखी आर्थिक रणनीतिमा जोड दिएका थिए । सस्तो श्रम र सुदृढ व्यापारिक वातावरणका साथै थोरै कर तिराउने नीतिका कारण संसारभरिका कम्पनीहरू चीनमा कारोवार गर्न आएका हुन् । चीनको अर्थतन्त्रमा चमत्कारी वृद्धि आउने कारण यही हो । 

तर निर्यातमुखी नीतिका आफ्नै जोखिमहरू पनि छन् । विश्व बजारमा कुनै पनि बेलामा जे पनि हुन सक्छ अनि त्यसमाथि चीनप्रति अहिले विशेषगरी अमेरिका र पश्चिमा मुलुकहरू नकारात्मक बनेको स्थितिमा सधैं निर्यातमा निर्भर रहन चीनलाई गाह्रो पर्छ । त्यसमाथि कोभिड–१९ महामारीका कारण विश्वकै अर्थतन्त्र खस्किरहेको बेलामा चिनियाँ सामान माग विश्वबजारमा खस्किनु स्वाभाविक हो । 

खासमा विश्व व्यापार संगठनमार्फत विश्वव्यापी कारोबार प्रणालीमा चीन प्रवेश गरेपछि त्यसबाट व्यापक फाइदा उठाउँदै गयो र उसको प्रभाव पनि बढ्दै गयो । यसले गर्दा अमेरिका र अन्य पश्चिमी मुलुकहरूले असहज अनुभव गर्दै गए । 

अहिले अमेरिकाको नेतृत्वमा पश्चिमी मुलुकहरू बिस्तारै विश्वव्यापीकरणबाट पछि हट्दै गरेको र आर्थिक राष्ट्रवादलाई जोड दिइरहेको स्थिति छ । यस्तो अवस्थामा ती मुलुकहरूको बजारमा चीनको पहुँच क्रमशः सीमित हुँदै गएको छ । 

अझ त्यसमाथि अमेरिकासँग चीनको व्यापारयुद्ध र तिक्तताले आर्थिक सम्बन्ध विच्छेदको बाटो लिइरहेको देखिन्छ । अमेरिकी संस्थापन पक्षमा चीनले आफूहरूबाट धेरै नै फाइदा लिएको तर बदलामा आफ्नो बजार चाहिँ पर्याप्त खुला नगरेको भन्ने गुनासो छ । 

त्यसैले डोनल्ड ट्रम्प प्रशासनले अमेरिकालाई चीनसँग विच्छेद गराउँदै जाने नीति लिएकोमा जो बाइडन प्रशासनले त्यसलाई निरन्तरता दिने अपेक्षा विश्लेषकहरूले गरेका छन् । 

वास्तवमा विभिन्न मुलुकले आर्थिक राष्ट्रवाद अपनाउनुमा चिनियाँ उत्पादनको बाढी पनि प्रमुख कारण हो । विश्व अर्थतन्त्रले वर्षैपिच्छे बढिरहेको चिनियाँ निर्यातलाई धान्ने स्थिति सधैं रहन सक्दैनथियो । चीनमा उत्पादन भएका सस्ता सामानले अन्य मुलुकको घरेलु उत्पादनलाई कि त कमजोर बनाएका छन् कि त विस्थापित नै गरिदिएका छन् । 

परिणामस्वरूप, ती देशहरूमा आयमा असमानता बढ्दै गएको छ र राजनीतिक असन्तुष्टि बढ्दै गएको छ जसले गर्दा उनीहरू आर्थिक राष्ट्रवाद अपनाउनका लागि बाध्य भएका छन् । भारत यसको राम्रो उदाहरण हो ।

यसरी अन्य मुलुकले आर्थिक राष्ट्रवाद अपनाएर चिनियाँ सामानमा रोक लगाउन थाल्दा चीनले अर्थतन्त्रलाई सन्तुलनमा ल्याउनका लागि दह्रो रणनीति बनाउनुपर्ने आवश्यकता थियो । त्यसैले दोहोरो परिचालनको नीति उसले ल्याउनुपरेको हो । विदेशी बजारमा मात्र भर नपरी स्वदेशी बजारमा नै माग र उपभोग बढाउने नीति लिँदा चीनलाई आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र बन्न सहयोग गर्छ । 

वास्तवमा आर्थिक महाशक्ति बन्नका लागि कुनै पनि देशको बजारमा उपभोग सबल हुनु जरूरी छ । अमेरिका विश्वको पहिलो आर्थिक शक्ति बन्नुमा उसको बलियो बजार प्रमुख कारण हो ।

अमेरिका संसारकै सबभन्दा ठूलो उपभोक्ता बजार हो । उसको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ६८ प्रतिशत उपभोक्ताले गर्ने खर्चले ओगट्ने गरेको छ ।

अनि कुनै पनि अर्थतन्त्र सबल हुनका लागि युवा उपभोक्ताको संख्या धेरै हुनुपर्छ । यसमा पनि अमेरिका संसारको सबभन्दा अग्रणी स्थानमा छ । त्यसैले विश्व बजारमा उथलपुथल हुँदा पनि अमेरिकाको अर्थतन्त्रमा व्यापक असर पर्दैन । 

सन् २००६ देखि २०१९ सम्म चीनको व्यापार र कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको अनुपात ६४.५ प्रतिशतबाट ३५.७ प्रतिशतमा झर्‍यो । लगानीको दर बढ्दा घरेलु उपभोग चाहिँ अत्यन्तै न्यून मात्र बढ्यो । 

त्यसैले चीनले अमेरिकाको जस्तै घरेलु बजारमा उपभोक्ता बढाउने रणनीति बनाइरहेको छ । विशेषगरी सन् २००८ को विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीले निर्यातमुखी आर्थिक मोडलको कमजोरी उजागर गरेकाले चिनियाँ नीतिनिर्माताहरू घरेलु उपभोक्ता बढाएर अर्थतन्त्रमा सन्तुलन ल्याउन उत्प्रेरित भएका हुन् । 

यसका लागि चीनले शहरीकरण परियोजनालाई तीव्रता दिइरहेको छ । लाखौं कामदारहरूलाई उसले शहरवासी बनाइरहेको छ । गाउँमा भन्दा शहरमा उपभोगका माध्यमहरू बढी हुनाले यस्तो रणनीति अपनाइएको हो । 

अनि उपभोग बढाउनका लागि व्यक्तिको आम्दानी पनि बढाउनुपर्ने हुन्छ । आयमा असमानता हुँदा बहुसंख्यक व्यक्तिको खर्च गर्न सक्ने क्षमतामा ह्रास आउँछ । त्यसमा सुधार ल्याएर उपभोग बढाउनका लागि चीनले सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमलाई थप मजबूत बनाउने र गरीबी निवारण अभियान व्यापक रूपमा चलाउने काम गरिरहेको छ । 

त्यसो त चीनलाई उपभोक्ता बढाउनका लागि जनसंख्याको कुनै अभाव छैन । एक अर्ब ४० करोडभन्दा बढी जनसंख्या रहेको मुलुकमा ४० करोड मानिस मध्यमवर्गमा पर्छन् र यसमा क्रमशः वृद्धि हुँदै गइरहेको छ । 

यससँगै चीनले आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र बन्नका लागि सन् २०१८ मा मेड इन चाइना २०२५ को नीति ल्याएको थियो । त्यसको अन्तिम लक्ष्य भनेको निर्यात र लगानीमा पूर्णतया आश्रित अर्थतन्त्रको बाटो छोडेर माग र नवप्रवर्तनमा आधारित अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु थियो ।

नवप्रवर्तनकै बाटोमा हिँडेर चीनले सेमीकन्डक्टर प्रविधि लगायतका क्षेत्रमा आत्मनिर्भर बन्ने कोशिश गरिरहेको छ । विशेषगरी अमेरिकाले चीनको हुआवे जस्ता कम्पनीहरूमा प्रतिबन्ध लगाएपछि पनि चीन प्राविधिक आत्मनिर्भरताको बाटोमा हिँडेको हो । 

यसको अर्थ उसले अर्थतन्त्रमा खुलापन र सुधारको नीति त्यागेको भन्ने हैन । विदेशी लगानीकर्ताहरूलाई उसले ‘चीनमा, चीनका लागि’ भन्ने नीति अपनाउन प्रेरित गरिरहेको छ । यसको अर्थ हुन्छ, विदेशी लगानीकर्ताहरूले चीनमा उत्पादन भएका सामानलाई अन्य देशमा बेच्ने भन्दा पनि चीनकै बजारमा बेच्ने नीति अवलम्बन गर्नेछन् ।

यससँगै विदेशी लगानीकर्ताहरूका लागि चीनले थप सहज प्रक्रिया अपनाउने विश्लेषकहरूको भनाइ छ । चीनबाट धमाधम आफ्ना कारोबार अन्य देशमा सारिरहेका कम्पनीहरूलाई यस नीतिले चीनमै कारोबार गर्न प्रेरित गर्ने अपेक्षा लिइएको छ । 

चीनको नयाँ आर्थिक नीतिबाट नेपाललाई कुनै फाइदा देखिँदैन नेपालमा चिनियाँ सामानको आयात झनै बढ्दै जानेछ । चीनको घरेलु उपभोक्ता बजार वृद्धिको फाइदा नेपालले लिने स्थिति पनि छैन किनकि नेपाली सामानको चिनियाँ बजारमा निर्यातको दर न्यून छ र त्यस्तो निर्यात तिब्बतमा बढी केन्द्रित छ ।

आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र बन्नका लागि उपभोक्ता बजार वृद्धि र नवप्रवर्तनमा जोड दिनुपर्ने शिक्षा चाहिँ नेपालले चीनबाट लिन सक्छ ।  

यो सामग्री तयार पार्न चाइना ब्रीफिङ, निक्केई, साउथ चाइना मर्निङ पोस्ट, रोयटर्स, सीएनबीसी, द प्रिन्ट लगायतका प्रकाशित सामग्रीको सहायता लिइएको हो ।

विन्देश दहाल
विन्देश दहाल

लेखकबाट थप...

कमेन्ट गर्नुहोस्