×

X
Nic Asia
Dabur
Khukuri

तटस्थताको नयाँ आन्दोलन

असंलग्नताको दोस्रो संस्करण : युक्रेन युद्ध र अमेरिका–चीन द्वन्द्वले ब्युँतायो सान्दर्भिकता

काठमाडाैं | भदौ २०, २०७९

NTC
Argakhanchi Cement
Premier Steels
TVS INSIDE

विश्व व्यवस्था क्रमशः परिवर्तन हुँदै जाँदा मध्यम तथा साना शक्तिराष्ट्रहरूले शीतयुद्धकालीन असंलग्नताको नीतिलाई नयाँ तरिकाले अंगीकार गर्न थालेको देखिन्छ । 

LAxmi BAnk
nabil BANK inside

अहिले विशेषगरी अमेरिकाको एकध्रुवीय प्रभुत्व क्रमशः कमजोर बनी विश्व बहुध्रुवीयतातर्फ अग्रसर हुन लागेको छ । त्यस जटिल बहुध्रुवीयतामा पुग्नुअघि अमेरिका र चीनबीचको द्विध्रुवीय संघर्ष चल्ने देखिन्छ । कतिपयले यस संघर्षलाई नयाँ शीतयुद्धको नाम समेत दिएका छन् । 


Advertisment
RMC TANSEN
cg elex island
NIC ISLAND BOX

विगतको शीतयुद्धमा तत्कालीन विकासशील मुलुकहरू भारत, घाना, इन्डोनेसिया, इजिप्ट र युगोस्लाभियाका शीर्ष नेताहरूले असंलग्न आन्दोलनको नेतृत्व गर्दै सन् १९६१ मा औपचारिक संगठन नै निर्माण गरेका थिए । त्यतिखेर तेस्रो विश्व (र अहिले ग्लोबल साउथ) भनिने मुलुकहरू साम्राज्यवाद, उपनिवेशवाद र विदेशी हस्तक्षेपको विरुद्ध गोलबद्ध भएका थिए । 

उनीहरूले ग्लोबल साउथका सदस्यहरूको सुरक्षा तथा सार्वभौमसत्तालाई प्रवर्धन गर्ने गरेका थिए । तत्कालीन सोभियत खेमामा लाग्न नचाहने अनि अमेरिकी प्रभुत्व पनि स्वीकार नगर्ने उनीहरूको निश्चय थियो । तर दुर्भाग्यवश उनीहरू त्यसमा अडिन चाहिँ सकेनन् ।


Advertisment
Saurya island

तर समयचक्र घुमेर पुनः शीतयुद्धको स्थितिमा पुगेपछि अहिले असंलग्न नीतिको आवश्यकता पुनः अनुभव गर्न थालिएको छ । अहिले पनि विभिन्न वैश्विक विषयमा सबै मुलुकहरूले आफ्नो कुरा मानून् भनी विश्वका महाशक्तिहरूले सोच्ने गरेका छन् । युक्रेनमाथि रुसको आक्रमणपछि अमेरिका नेतृत्वको पश्चिमले रुसलाई एक्ल्याउनका लागि गरेको प्रयासलाई त्यही सन्दर्भमा हेर्नुपर्ने हुन्छ ।

तर गैरपश्चिमी मुलुकहरूले अमेरिकाको कुरा सोलोडोलो नमानेर नवीन संस्करणको असंलग्नता अभ्यास गर्न थालिसकेको देखिन्छ । त्यसको ताजा उदाहरण इन्डोनेसियाका राष्ट्रपति जोको विडोडोले हालै दिएको अभिव्यक्ति हो । 

Vianet communication
IME BANK INNEWS

इन्डोनेसियाले आउँदो नोभेम्बर महिनामा जी२० मुलुकहरूको बैठक आयोजना गर्दैछ । उक्त बैठकमा रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनलाई पनि इन्डोनेसियाले बोलाएको छ । तर अमेरिकाले पुटिनलाई उक्त बैठकमा नडाक्नका लागि लगातार दबाब दिइरहेको छ । 

सन् १९५५ मा इन्डोनेसियाको बानडुङमा भएको सम्मेलनले असंलग्न आन्दोलनको बीजारोपण गरेको थियो । त्यही देशका बहालवाला राष्ट्रपतिले अहिले नयाँ असंलग्न नीति कार्यान्वयन भइरहेको प्रमाणित गरेका छन् । यहाँ स्मरण गराऔं, जी२० का सदस्यमध्ये आधाले रुसमाथि प्रतिबन्ध लगाउन अस्वीकार गरेका छन् । 

अमेरिकी दबाबका बावजूद जोकोवीले पुटिन अनि चीनका राष्ट्रपति सी चिनपिङलाई आतिथ्य गर्ने बताएका छन् । आफू अमेरिका, रुस वा चीन कसैको पक्षमा नरहेको उनले स्पष्ट पारेका छन् । 

सन् १९५५ मा इन्डोनेसियाको बानडुङमा भएको सम्मेलनले असंलग्न आन्दोलनको बीजारोपण गरेको थियो । त्यही देशका बहालवाला राष्ट्रपतिले अहिले नयाँ असंलग्न नीति कार्यान्वयन भइरहेको प्रमाणित गरेका छन् । यहाँ स्मरण गराऔं, जी२० का सदस्यमध्ये आधाले रुसमाथि प्रतिबन्ध लगाउन अस्वीकार गरेका छन् । 

इन्डोनेसिया त एक उदाहरण भयो । एसिया, अफ्रिका र दक्षिण अमेरिकाका अनेकौं मुलुकहरूले औपचारिक घोषणा नगरिकनै असंलग्नताको नीति अपनाइरहेका छन् । 

भारतले असंलग्नतालाई नयाँ जामा पहिर्‍याएर बहुसंलग्नताको नीति कार्यान्वयन गरिरहेको छ । विपरीत ध्रुवका संगठनहरू क्वाड, जी७, एससीओ र ब्रिक्समा उत्तिकै सहजताका साथ सहभागी भएर अर्को पक्षलाई निन्दा गर्ने वक्तव्यको भाषा परिवर्तन गर्न लगाउँदै भारतले बहुसंलग्नताको चरित्र बोकेको अन्तर्राष्ट्रियतावादी परराष्ट्रनीति अपनाउन थालेको विश्लेषकहरू बताउँछन् । 

अमेरिकाको छिमेकी मेक्सिकोले समेत असंलग्नताको नीतिको उम्दा उदाहरण प्रस्तुत गरिरहेको छ । युक्रेनमाथि रुसको आक्रमणलाई उसले निन्दा गरेको छ तर रुसमाथि प्रतिबन्ध लगाउने पश्चिमी निर्णयमा समर्थन गर्न मानेको छैन । अनि रुसलाई आक्रमणका लागि बाध्य बनाउने परिस्थिति पश्चिमले निर्माण गरेको भनी उसले स्पष्ट बोलेको छ । रुससँगको सम्बन्ध नबिगार्ने हिसाबमा मेक्सिकोले तटस्थता र बहुपक्षीयताको नीतिलाई कार्यान्वयन गरिरहेको छ ।

अफ्रिकाको कुरा गर्नुपर्दा त्यहाँका आधाभन्दा बढी मुलुकले युक्रेनमाथि रुसी आक्रमणलाई निन्दा गर्ने संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रस्तावको पक्षमा मतदान गरेका थिए । तर रुसमाथि प्रतिबन्ध लगाउनका लागि अमेरिकाले अफ्रिकी मुलुकहरूलाई दबाब दिएको भए पनि कसैले त्यसलाई स्वीकार गरेन । 

अझ अफ्रिकी संघका अध्यक्ष म्याकी सालले रुसको भ्रमण गर्दा रुसमाथि अमेरिकी नेतृत्वको पश्चिमी प्रतिबन्धका कारण विश्व खाद्य संकट चर्किएको र त्यसको नकारात्मक असर अफ्रिकामा परेको बताएका थिए । 

अफ्रिकीहरूले सिद्धान्तनिष्ठ तटस्थताको नीति अपनाएकाले अहिले अमेरिकी, रुसी र चिनियाँहरू लाम लागेर अफ्रिकीहरूलाई फकाउन थालेका छन् । 

मध्यपूर्व भनेर चिनिने पश्चिम एसियाका मुलुकहरूले पनि असंलग्नता र तटस्थताको नीति अपनाएका छन् । युरोपेली संघका अधिकारीहरूले उनीहरूलाई पश्चिमको पक्षमा लाग्नका लागि नयाँ व्यापार सम्झौता लगायतका अनेकौं प्रलोभन दिइरहेका छन् । तर पश्चिम एसियालीहरूले रुसमाथि प्रतिबन्ध लगाउन मानेका छैनन् । 

यसरी संसारका विभिन्न मुलुकहरू असंलग्न रहेको तथ्यलाई पश्चिमले पनि स्वीकार गरेको छ ।

बेलायतको प्रभावशाली थिंकट्यांक च्याटम हाउसका पूर्वनिर्देशक रबिन निब्लेटले उक्त संस्थाका लागि दिएको अन्तिम भाषण्मा यसको उल्लेख गरेका छन् । 

गत जुलाई महिनामा उनले अमेरिकाका युरोपेली तथा केही एसियाली साझेदार एकातिर अनि रुस, चीन, इरान, भेनेजुएला लगायतका मुलुक अर्कातिर रहेको बताए । तर यी दुई विभाजित समूहभन्दा छुट्टै असंलग्न बस्ने मुलुकहरूको विशाल समूह रहेको उनको भनाइ छ । निब्लेटले ती मुलुकहरूलाई नव असंलग्न राष्ट्रको संज्ञा दिएका छन् । 

यी नव असंलग्न राष्ट्रहरू लोकतान्त्रिक र निरंकुश ध्रुव भनी पश्चिमले खडा गरेको विभाजनको बीचमा बस्ने निब्लेटको भनाइ छ । असंलग्नताको नीति अंगीकार गर्दै ती मुलुकहरूले आफ्नो रणनीतिक स्वायत्ततालाई उपयोग गरिरहेका छन् । यसमार्फत दुवै पक्षबाट सुरक्षा तथा आर्थिक लगानी ती मुलुकहरूले हासिल गर्न सक्ने निब्लेटले निष्कर्ष निकालेका छन् । 

यो नव असंलग्न आन्दोलन पुरानो भन्दा बढी प्रभावकारी हुन सक्ने बेलायती विश्लेषक शोल्टो बर्न्स लेख्छन् । यसका लागि उनले विभिन्न कारण दिएका छन् । पहिलो त, शीतयुद्धको अन्त्यपछि अनेकौं विकासशील मुलुकहरूले व्यापक प्रगति गरेका छन् र उनीहरूलाई ठूला शक्तिले पहिलेको जस्तो बलमिच्याइँ गर्न सक्दैनन् । दोस्रो, उनीहरूले आसियान जस्ता रणनीतिक साझेदारी गरेकाले उनीहरूको उत्थानशीलता बढेको छ । 

यो नव असंलग्न आन्दोलन पुरानो भन्दा बढी प्रभावकारी हुन सक्ने बेलायती विश्लेषक शोल्टो बर्न्स लेख्छन् । यसका लागि उनले विभिन्न कारण दिएका छन् । पहिलो त, शीतयुद्धको अन्त्यपछि अनेकौं विकासशील मुलुकहरूले व्यापक प्रगति गरेका छन् र उनीहरूलाई ठूला शक्तिले पहिलेको जस्तो बलमिच्याइँ गर्न सक्दैनन् । दोस्रो, उनीहरूले आसियान जस्ता रणनीतिक साझेदारी गरेकाले उनीहरूको उत्थानशीलता बढेको छ । 

अमेरिकाको बोस्टन विश्वविद्यालयमा पार्डी स्कूल अफ ग्लोबल स्टडीजका रिसर्च प्रोफेसर होर्गे खाइन मध्य तथा साना शक्तिराष्ट्रहरूले सक्रिय असंलग्नताको नीति अपनाउनुपर्ने बताउँछन् ।

आफ्नो ताजा पुस्तक ‘याक्टिभ नन–अलाइनमेन्ट यान्ड ल्याटिन अमेरिका : ए डक्ट्रिन फर द न्यु सेन्चुरी’मा खाइनले नयाँ शीतयुद्धमा वाशिङटन र बेइजिङको पक्षमा लाग्नका लागि दबाब नझेली दक्षिण अमेरिकी मुलुकहरूले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थमा जोड दिनुपर्ने बताएका छन् । उनको त्यो सुझाव नेपाल लगायतका मुलुकका लागि सान्दर्भिक छ । 

नेपालको संविधानले नै असंलग्नतालाई परराष्ट्रनीतिको प्रमुख आधार बनाएको छ । अझ नयाँ शीतयुद्धमा द्वन्द्वरत एक महाशक्ति मुलुक नेपालको छिमेकी नै भएकाले असंलग्नतालाई त्याग्ने सुविधा नेपाललाई छैन । 

त्यसैले अर्को महाशक्तिले नेपाललाई सैन्य गठबन्धनमा जोडिनका लागि दिएको दबाबलाई थेग्ने सामर्थ्य नेपालसँग हुन जरूरी छ । अनि छिमेकीलाई पनि आकासे छिमेकीले ल्याएको पूर्वाधार विकास परियोजनाका विषयमा हस्तक्षेप नगर्नका लागि आग्रह गर्न नेपालले सक्नुपर्छ । 

दुई महाशक्तिको प्रतिस्पर्धाबाट अधिकतम लाभ कसरी लिन सकिन्छ भन्नेमा नेपालका नीतिनिर्माताहरूको ध्यान जान आवश्यक छ । नेपालका बौद्धिक विमर्शहरूमा अहिले स्थायी तटस्थता, रणनीतिक स्वायत्तता र शान्तिक्षेत्र प्रस्तावका कुराहरू उठ्न थालेका छन् ।  

असंलग्नता अपनाउने मुलुकहरू नै नयाँ विश्व व्यवस्थाको दिशा निर्धारण गर्न समर्थ हुन सक्ने आशा बेलायतको माथिल्लो सदन हाउस अफ लर्ड्सको अन्तर्राष्ट्रिय समितिका अध्यक्ष डेभिड हावलले व्यक्त गरेका छन् । दी आर्टिकल नामक वेबसाइटमा उनले लेखेको निबन्धमा उल्लेख गरिएअनुसार, विभाजित पश्चिम र सामर्थ्यभन्दा बढी विस्तार गरिरहेको चीनको तुलनामा असंलग्न राष्ट्रहरूले नै विश्व व्यवस्थालाई चलायमान बनाइरहेका छन् । 

पुरानो असंलग्नता आन्दोलन अहिले मृतप्रायः अवस्थामा पुगेर वार्षिक समारोह गर्ने औपचारिकतामा सीमित रहँदा नव असंलग्नताले साँच्चिकै परिवर्तित विश्व व्यवस्थालाई डोहोर्‍याउन सक्छ । बहुध्रुवीय विश्वमा शक्ति सन्तुलनमार्फत महाशक्तिहरूबाट राष्ट्रिय स्वार्थअनुकूल लाभ लिने अवसर मध्यम तथा साना मुलुकहरूलाई लिनका लागि असंलग्नताको नीति राम्रो माध्यम साबित हुन सक्छ । 

पढ्नुहोस् यो पनि:

 


 

Maruti inside
Mega
NLIC
TATA Below
ncc inside
मंसिर २२, २०७९

हालै सम्पन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनको नतिजाले कुनै पनि पार्टीको स्पष्ट बहुमत आउन नसकेपछि दलहरू मिलीजुली सरकार बनाउने गृहकार्यमा लागेका छन् ।  अहिलेसम्म सत्ता साझेदारीको बहसले आकार लिइसकेको छैन । कांग्रे...

मंसिर २२, २०७९

प्रदेश १ मा पनि सरकार बनाउन दलहरूबीच बहुपक्षीय गठबन्धन गर्नुपर्ने भएको छ । बहुमत कसैले पनि नल्याएपछि सरकार बनाउन दलहरू सांसदको जोडघटाउमा लागेका छन् । सत्ता गठबन्धन र विपक्षी गठबन्धन दुवैले बहुमत प्राप्त गरेक...

मंसिर २१, २०७९

सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश चोलेन्द्रशमशेर जबरामाथि संसद् सचिवालयमा दर्ता भएको महाभियोग निष्क्रिय भएको भनी संघीय संसद् सचिवालयका महासचिव डा. भरतराज गौतमले पठाएको पत्रले नयाँ विवाद उत्पन्न भएको छ । संसद् सचिव...

मंसिर २१, २०७९

विगत दुई दिनमा युक्रेनले रुसी भूमिमा रहेका तीन क्षेत्रमा ड्रोन आक्रमण गरी रुसको वायु प्रतिरक्षा प्रणालीको कमजोरी उजागर गरेको छ । रुसको आत्मसम्मानमा चोट पुर्‍याउने यस युक्रेनी कदमले युद्धको दिशालाई समेत बदल्न...

मंसिर १९, २०७९

मंसिर ८ मा एमाले अध्यक्ष केपी ओलीले माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’लाई टेलिफोन गरेर बधाई दिएपछि राजनीतिक वृत्त तरङ्गित भएको थियो ।  २०७८ को असार २९ मा प्रधानमन्त्री पद गुमा...

मंसिर १९, २०७९

भारतीय र अमेरिकी सेनाले नोभेम्बर १५ बाट शुरू भएको संयुक्त सैन्य अभ्यासको १८औं संस्करण गत शुक्रवार (२ डिसेम्बरमा) टुंग्याएका छन् ।  युद्ध अभ्यास नाम दिइएको उक्त अभ्यास भारतको उत्तराखण्डस्थित औलीमा गरिएको हो...

कांग्रेसको सांगठनिक व्यवस्थापन र सुदृढीकरणको प्रश्न : खै जेहेन्दारी प्रदर्शन ?

कांग्रेसको सांगठनिक व्यवस्थापन र सुदृढीकरणको प्रश्न : खै जेहेन्दारी प्रदर्शन ?

मंसिर २३, २०७९

चन्द्रमामा पहिलोचोटि पाइला राखेबापत निल आर्मस्ट्रङ्गलाई अमेरिका मात्र होइन, सम्पूर्ण संसारले सम्मान र इज्जत गर्‍यो । बज एल्ड्रिन र माइकल कोलिन्स पनि सँगै थिए । उनीहरू पनि पहिलो हुन सक्थे तर भएनन् । जब यानबाट...

साउदी अरबमा चिनियाँ राष्ट्रपतिको भव्य स्वागत– बदलिँदो विश्व राजनीतिको संकेत !

साउदी अरबमा चिनियाँ राष्ट्रपतिको भव्य स्वागत– बदलिँदो विश्व राजनीतिको संकेत !

मंसिर २२, २०७९

चीनका राष्ट्रपति सी चिनपिङ बुधवार अपराह्न साउदी अरबको राजधानी रियाद पुगेका छन् ।  सामान्यतया साउदीले आफ्नो सबभन्दा निकटतम साझेदार अमेरिकालाई भव्य स्वागत गर्ने गर्थ्यो भने यसपालि चिनियाँ राष्ट्रपतिलाई त्यस्...

हिन्दूराष्ट्र र आन्दोलित मानसिकता

हिन्दूराष्ट्र र आन्दोलित मानसिकता

मंसिर २२, २०७९

यतिबेला वनकाली सुमार्गी भवनमा वैदिक सनातन धर्मरक्षा राष्ट्रशान्ति विराट महायज्ञ सञ्चालन भइरहेको छ । यही मंसिर १५ गतेबाट शुरू भएको महायज्ञ २३ गते शुक्रवार समापन हुनेछ । वैदिक सनातन धार्मिक महासंघको आयोजनामा भए...

ad
x