भारतले नेपाली भूमि अतिक्रमण गरेर मानसरोवर जाने बाटो बनाएपछि उत्पन्न विवादका कारण दुई देशबीच अहिले चिसो सम्बन्ध छ । भारतको लोकप्रिय पत्रिका दैनिक भास्करका पत्रकार राहुल कोटियाल लिपुलेक पुगेर यस विषयमा रिपोर्टिङ गरेका छन् ।

प्रस्तुत छ उनको हिन्दी रिपोर्टको नेपाली रूपान्तरण :

बिहान ५ बजेको छ । भारत–नेपाल सीमामा रहेको धारचूला शहर निद्रबाट ब्युँझेकै छैन । नजिकै बगेकी काली नदीको वेग र चराहरूको चिरबिर धारचूलाका शान्त पहाडमा सुनिन्छ । यसैबीच रविले गाडीको हरन बजाए । 

रविका लागि यो बिहान विशेष छ । उनी पहिलोपटक गाडी चढेर गाउँ जाँदैछन् । उनको गाउँमा मोटर रोड पहिलोपटक पुगेको हो । त्यही सडकको उद्घाटन भारतका रक्षामन्त्री राजनाथ सिंहले हालै गरेका थिए । त्यसले धारचूलालाई लिपुलेक पाससँग जोड्छ । 

रवि नाबी गाउँमा बस्छन् जुन व्यास उपत्यकाको सबभन्दा सुदूर गाउँ हो । 

रवि भन्छन्, ‘यस सडकको निर्माण दुवैतर्फबाट गरिएको थियो । अर्थात्, लिपुलेकभन्दा मुनि र तवाघाटभन्दा माथि । माथिल्ला भागमा त सडक निकै अघि बनिसकेको थियो । कालापानीभन्दा माथि र मेरो गाउँसम्म पनि सडक पुगिसकेको थियो । त्यहाँ सेना र आईटीबीपीका गाडीहरू कैयौं वर्षदेखि चलिरहेका थिए । तर ती गाडीलाई एयरलिफ्ट गरेर त्यहाँ पुर्‍याइएको थियो । तलतिर यी सडकहरू नजंगभन्दा अघि पुगेका थिएनन् । त्यसैले हाम्रो गाउँ सीधै धारचूलासँग जोडिएको थिएन । पहिलोपटक सडक पुगेको हो ।’

उत्तराखण्डबाट कैलाश मानसरोवर यात्रा धारचूलाबाट शुरू भएको हो र छैठौं दिन लिपुलेक हुँदै चीन पुगिन्छ । सडक बन्दा अब गाडीबाट तीन दिनमा मानसरोवर पुग्न सकिन्छ । 

सडक निर्माणसँगै व्यास उपत्यकामा रहेका सबै गाउँ र लिपुलेक पनि भारतसँग सीधै जोडिएको छ । लिपुलेकबाटै कैलाश मानसरोवर यात्रा गरिन्छ । यसले गर्दा कैलाश मानसरोवर जाने यात्रीहरूलाई निकै सहज भएको छ ।
तर यत्रो मेहनत गरेर लिपुलेकलाई सडक मार्गसँग जोड्ने भारत सफल भए पनि यो वर्ष मानसरोवर यात्रा हुने सम्भावना छैन । 

कोरोना संक्रमणका कारण यस वर्ष यात्रा रद्द गरिने सम्भावना छ । सन् १९६२ मा भएको भारत–चीन युद्धपछि सन् १९८० को दशकमा यात्रा पुनः सुचारु गरिएयता पहिलोपटक यात्रा नहुने देखिएको छ । 

यात्रा स्थगित हुँदा यस क्षेत्रका सयौं मानिसलाई असर पर्ने देखिन्छ । आदि कैलाश मन्दिर समितिका अध्यक्ष लक्ष्मण कुटियाल भन्छन्, ‘यस क्षेत्रमा सयौं मानिस यात्रामा निर्भर छन् । धारचूला र वरपरका गाउँबाट अनेकौं युवक यात्रीहरूको सहायक बनेर लिपुलेकसम्म पुग्छन् र अन्य सयौं चाहिँ घोडा खच्चरमा यात्रीहरूको सामान बोक्छन् । यी मानिसहरूको जीविकाको मुख्य स्रोत नै यही हो र यो वर्ष यात्रा बन्द हुने देखिन्छ ।’

लिपुलेक हुँदै मानसरोवरको यात्रा सन् १९८१ बाट शुरू भएको हो । त्यो बाटोमा यात्रीहरूले खतरनाक मोडहरू पार गर्नुपर्ने हुन्छ । नयाँ बाटोले यो खतरा कम गराउनेछ अनि समय पनि बचाउनेछ । 

कोरोना महाव्याधिका कारण यस वर्ष यात्रा स्थगित भए पनि लिपुलेकसम्मको सडक बन्दा आगामी वर्षहरूमा यात्रा सहज हुनेछ । यसले स्थानीयहरूको व्यापार बढ्ने आहा छ । यस विषयमा लक्ष्मण कुटियाल भन्छन्, ‘सडक बनेपछि अवश्यै स्थानीयहरूको व्यापार बढ्छ तर कैलाश मानसरोवर यात्राको कारण हैन किनकि यात्रीको संख्या चीनले निश्चित गर्छ । एक वर्षमा एक हजार भारतीय यात्री मात्र मानसरोवर जान पाउँछन् । यात्रीको संख्या बढेमा स्थानीयहरूलाई फाइदा हुन्छ तर चीनको सहमपत विना त्यो सम्भव छैन ।’

उनी थप्छन्, ‘भारतबाट जम्मा एक हजार यात्रीहरूलाई कैलाश मानसरोवर जाने अनुमति छ भने नेपालबाट २० देखि ३० हजार यात्री प्रत्येक वर्ष मानसरोवर जान्छन् । भारतीयहरू पनि नेपालकै बाटो भएर जाने गरेका छन् किनकि त्यहाँ यात्राका औपचारिकता एकदमै कम छन् र त्यहाँ निजी ट्राभल एजेन्टले नै सबै व्यवस्था गरिदिन्छन् । लिपुलेकको बाटो हुँदै यात्रा गर्न निजी ट्राभल एजेन्टलाई छुट दिइएमा अनि यात्रीहरूको संख्या बढाउनका लागि भारत र चीनबीच सम्झौता भएमा स्थानीय मानिसले लाभ लिन सक्छन् ।’

नेपाल जस्तै भारतमा पनि कैलाश मानसरोवरको यात्रा व्यवस्थापन निजी ट्राभल एजेन्टहरूलाई दिन सकिन्छ त ? यसको उत्तर दिँदै पत्रकार गोविन्द पन्त राजू भन्छन्, ‘यसको सम्भावना लगभग शून्य छ र त्यसको उचित कारण पनि छ । पहिलो त, लिपुलेक एकदमै संवेदनशील क्षेत्र हो । राष्ट्रिय सुरक्षाको दृष्टिले यो महत्त्वपूर्ण इलाका हो । त्यहाँको भौगोलिक संरचना पनि नेपालबाट गरिने यात्राको तुलनामा कठिन छ । निजी क्षेत्रलाई यात्रा व्यवस्थापन सुम्पिन सम्भव छैन ।’

नयाँ सडकको उद्घाटन गर्दै भारतका रक्षामन्त्री राजनाथ सिंहले कैलाश मानसरोवर यात्रीको उल्लेख जोड दिएर गरेका थिए । सडक बनेपछि कैलाश यात्रा तीन हप्ताबाट घटेर एक हप्तामा पूरा हुने उनको भनाइ थियो । भारतको तुलनामा नेपालले जुन अग्रता लिएको छ त्यसलाइृ भेट्न भारतलाई गाह्रै पर्छ । लिपुलेकबाट यात्रा सुलभ हुँदा पनि यात्रीहरूको संख्या निर्धारण गर्ने चीनले नै हो ।’

कैलाश मानसरोवरको भौगोलिक दूरी लिपुलेकबाट छोटिने भए पनि चीनसँगको राजनीतिक दूरी नेपालको तुलनामा निकै बढी छ । त्यसैले छोटो बाटो बनाए पनि धेरैजसो भारतीयहरूले कैलाश मानसरोवरको यात्रा नेपाल भएर नै गर्नुपर्ने देखिन्छ ।