केही साताअघि ‘दृष्टिभ्रम’ उपन्यासको लोकार्पण हुँदा आमन्त्रित हुनेहरूको लहरमा बस्ने मौका यस अक्षरकर्मीले पनि पाएको थियो । भृकुटीमण्डप पर्यटन भवनको सभाकक्ष खचाखच भरिएको देख्नेहरूले कमल रिजालको नयाँ कृतिबारे रुचि राख्नेहरूको संख्या बढ्दै गएको अनुमान गरेको हुनुपर्छ । रिजालले यसअघिका आफ्ना दुई उपन्यास ‘सुकर्म’ र ‘पृथा’आध्यात्मिक पृष्ठभूमिका रहेका र यस पटकको प्रयास सामाजिक परिवेशमा गरिएको जानकारी लेखकीय खण्डमा दिएका छन् । र, बोक्सीप्रथा विरोधी यस रचनाले समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने आशा उपन्यासकारको रहेको छ ।

लोकार्पणमा सहभागी तीन महिलाले ‘दृष्टिभ्रम’ का लेखकलाई करिव-करिव एकै स्वरले समाजमा चेतना बढाउने रचना सिर्जना गरेकोमा तारिफ गरेका थिए यद्यपि पुरुष भएको हुनाले उपन्यासका नारी पात्रप्रति पूरा न्याय गर्न नसकेको अभिमत साथसाथै जाहेर गरियो । महिला अधिकारवादीहरूको जगजगी भएको अहिलेको अवस्थामा यसप्रकारको शिकायतलाई एकहदमा सामान्य नै भन्नुपर्छ । राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगकी महिला सदस्य मोहना अन्सारीले पुस्तकबारे मन्तव्य दिंदा घोचपेचका एकाध कुरा नराखे श्रोतागणले नै आश्चर्य मान्ने थिए होलान् । अन्सारीले संस्थागत अवधारणा सम्प्रेषण गर्नु अनुचित पनि  होइन ।

उपन्यास गाउँलेहरूद्वारा बोक्सीको दोष लगाएकी एक महिलामाथि भएको दुर्व्यवहारलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको छ । बोक्सी विद्या र विधिका बारेमा समाजमा प्रचलित धारणाहरूको उल्लेख भएको छ, तन्त्र-मन्त र जादू-टुनाका कुराहरू छन् र बोक्सीको आरोप प्राय: महिलामाथि लाग्नुका परिबन्द के के हुन सक्छन् त्यससम्बन्धी चर्चाका आधार केलाउने यत्न यसमा राम्ररी भएको छ । ‘ जो जो मानिस परपीडनबाट आत्मरति लिने स्वभावका हुन्छन् उनीहरूले नै बोक्सीविद्या सिकेका हुन्छन् ’ भन्छन् पण्डित पूर्णप्रसाद पन्थी जो उपन्यासका ती पात्र हुन् जसले अनुसन्धानमा संलग्न जिज्ञासु प्रहरी अधिकृतलाई सम्झाउने काम गरेका छन् । लेखकले बोक्सी एक दृष्टिभ्रम सिवाय केही होइन भन्ने निष्कर्षमा पुग्न वकिल, न्यायाधीश, मनोचिकित्सक समेतका पात्रहरू प्रभावकारी ढङ्गले उभ्याएका छन् । धार्मिक/आध्यात्मिक ग्रन्थहरूको मनग्गे अध्ययन भएको हुनाले लेखक रिजाललाई पाप र पुण्य, स्वर्ग र नरक लगायतका मान्यताको कसीमा विषयवस्तुलाई घोट्न सजिलो भएको देखिन्छ । बोक्सीप्रथा जस्तो विकृतिलाई त्यसै रूपमा प्रस्तुत गर्न र त्यसको माध्यमबाट समाजमा अनुकूल प्रभाव पार्न लर्तरो अध्ययन भएको मानिसबाट सम्भव हुने देखिँदैन । तसर्थ रिजालले यस बापतको स्याबासी पाठकहरूबाट पाउनै पर्छ ।

--------------------------------------------------------------------

कृति : दृष्टिभ्रम (बोक्सीप्रथा विरोधी सामाजिक उपन्यास)

लेखक : कमल रिजाल

प्रकाशक : साङ्ग्रिला पुस्तक प्रा.लि.

संस्करण : पहिलो, २०७४ भदौ

पृष्ठ : २४७

मूल्य : ३५० रूपिञा

--------------------------------------------------------------------------

रिजालको पहिलो उपन्यास मैले पढेको छु, वेद एवं पुराण समेतका धर्मग्रन्थको निजको गहन अध्ययनबाट लाभान्वित हुने पाठकहरूको समूहमा परिसकेको पनि छु । यसपालि छापिएको उपन्यासमा पनि रिजालले पौराणिक कथा, मान्यताका आधारहरू तर्कसम्मत ढङ्गले समातेर नेपाल ईश्वरले चर्चेको देवभूमि हो, तपोभूमि मानिन्छ भन्ने सन्देश दिएको पाइन्छ । चितवन, नवल परासी र मकवानपुर र ती जिल्लाको सेरोफेरोमा बुनिएको यस उपन्यासमा चर्चामा परेका हरेकजसो ठाउँको धार्मिक महत्व झल्काइएको छ । उदाहरणमा आउने एउटा यस्तै स्थल हो हेटौंडा । महाभारतका पात्र हिड्म्बकको प्रसङ्ग उप्काई त्यही नाम अपभ्रंस भै हेटौंडा भएको कुरा कोट्याइएको छ ।

सेवाको पेशा पत्रकारितामा संलग्न भै गोरखापत्रका सम्पादकसम्म बन्न पुगेका कमल रिजालले धेरैजसो समय तथ्य-तथ्याङ्कको लक्ष्मणरेखाभित्र रहेर काम गरेका हुन् । जग-जाहेर कुरो हो, पत्रकारितामा सिर्जनशीलताको ठाउँ नगण्य हुन्छ; भनौं पेटबोलीमा परेका समाचार विवरणको शीर्षक लेख्ने काममा सिर्जनशीलता सीमित रहन्छ । कल्पना गरिने अर्थात् काल्पनिक पात्र र प्रसङ्गहरूलाई त पत्रकारिताको मूलढोकामै ‘प्रवेश निषेध’ गरिएको हुन्छ । अर्को शब्दमा, पत्रकारिता र उपन्यास-लेखन दुई विपरीत कार्यक्षेत्र हुन् । तर रिजालसित यस्तो परस्पर विरोधी परिवेशलाई छिचोल्ने खुबी रहेछ; त्यसै हुनाले सक्रीय पत्रकारिताबाट अवकाश लिएपछि निजको त्यस सीपको परिष्कृत उपयोगले निरन्तरता पाएको देखिँदैछ । आशा गरौं, नेपाली साहित्यको भण्डारमा निधिहरू थप्ने काम लेखकबाट भविष्यमा पनि भैरहने छ ।  

अहिले यत्ति भनौं, नयाँ कृतिका उपन्यासकार बधाईका पात्र छन् ।

–ध्रुवहरि अधिकारी