२५ जेठ २०८३, सोमबार
लुम्बिनीलाई प्रदुषणरहित बनाउँदै पर्यटकको सुविधाका लागि भनेर ३ वर्षअघि ल्याइएका विद्युतीय सवारी (बिजुली गाडी) घाम तापेरै थोत्रिएका छन् ।
३६ महिनाअघि एसियाली विकास बैंक (एडीबी)को अनुदान सहयोगमा आएका १९ वटा विद्युतीय बस र ‘भ्यान’ प्रयोगमा नआई खुला आकाशमुनि थन्किएर थोत्रिएका छन् ।
बसका ठूला–ठूला शिशा फुटेका छन् । टायर पञ्चर हुनुका साथै सीट च्यातिएका छन् भने रंग पनि खुइलिएको छ । गाडीका ब्याट्री समेत चार्ज हुन छाडेका छन् ।
संघीय संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयअन्तर्गत लुम्बिनी ल्याइएका बस लुम्बिनी विकास कोषको कार्यालय परिसर बाहिर थन्किएको ३ वर्ष भयो ।
भगवान् गौतमबुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी आउने आन्तरिक र बाह्य पर्यटकलाई बुद्ध सर्किट सञ्चालन गर्ने गरी अत्याधुनिक सुविधासहितका ५ वटा बस र १४ वटा भ्यान/कार ल्याइएका थिए । सेतो नम्बर प्लेटका गाडी हरियोमा कन्भर्ट गर्नुपर्ने कानूनी अल्झनलाई समाधान गर्ने प्रदेश सरकारको निर्णयलाई यातायात व्यवस्था कार्यालयले लत्याउँदा लुम्बिनी ल्याइएका ‘इलेक्ट्रिक भेइकल’ थन्किएरै बिग्रिने अवस्थामा पुगेका हुन् ।
दातृ निकायबाट आएका महत्त्वपूर्ण साधन आन्तरिक कारण देखाउँदै चलाउन नसक्दा लुम्बिनीप्रति अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा समेत नराम्रो सन्देश गएको छ । ८ वैशाख २०८० मा बसेको प्रदेश मन्त्रिपरिषद्को बैठकले दाताबाट अनुदानबाट प्राप्त गाडीलाई सेतोबाट हरियो नम्बर प्लेटमा रूपान्तरण गरी सेवा दिन स्वीकृति प्रदान गर्ने निर्णय गरेको थियो ।
लुम्बिनी विकास कोषका कोषाध्यक्ष ढुण्डीराज भट्टराईले सरकारको नीतिगत निर्णयलाई ब्युरोक्रेसी (कर्मचारीतन्त्र)ले नमान्दा गाडी चल्न नसकेको बताए ।
‘विद्युतीय गाडी सञ्चालनका लागि अन्तिम प्रयास गरौं भनेर केही दिनअघि प्रदेश सरकारका मुख्यमन्त्री डिल्ली चौधरीसँग भेट गर्यौं,’ भट्टराईले भने, ‘त्यहीँबाट कुरा गराउँदा मन्त्रिपरिषदको निर्णय र मन्त्रालयको आदेश समेत बुटवल सवारी (यातायात कार्यालय)का हाकिमले मान्दिनँ भने । अपवादको रूपमा हुने घटनालाई मन्त्री परिषद्ले कानूनीरूपमा बाधा अड्काउ फुकाइसकेको अवस्थामा समेत सहजीकरण गर्न सघाएनन् ।’
लुम्बिनीका विद्युतीय बस सञ्चालन ऐन कहिले संशोधन हुने हो र यी गाडी गुड्ने हो भन्ने अन्योलको अवस्थामा पर्यटन क्षेत्र चिन्तित छ ।
एडीबीको अनुदान सहयोगमा ‘क्लीन इनर्जी प्रोजेक्ट’अन्तर्गत १३ करोड रूपैयाँ लागतमा कोषलाई विद्युतीय सवारी प्राप्त भएका थिए । एउटा बसको मूल्य २ करोड र भ्यानको ४० लाख रुपैयाँ छ ।
यातायात व्यवस्था कार्यालय (सवारी) का अधिकृत पुष्पराज पाण्डेले मन्त्रिपरिषदले गाडी चलाउने भन्दैमा सेतो नम्बर प्लेटलाई हरियोमा परिवर्तन गर्ने निर्णय गरे पनि नियमावली नहुँदा दर्ता गर्न नसकिएको बताए ।
उनले लोकान्तरसँग भने, ‘क्याबिनेटको नीतिगत निर्णय हो । यो अब ऐन अथवा नियमावलीमा सेतो प्लेटलाई हरियो गर्नका लागि प्रक्रिया संशोधन गरिएको उल्लेख हुनुपर्यो, नत्र कानूनविनै काम गर्न सकिँदैन, क्याबिनेटले त नीतिगत निर्णय गर्ने हो, कानूनी रूपमा हुनुपर्यो नि काम गर्न त ?’
यी विद्युतीय सवारी नेपाल भित्र्याउँदा मात्रै ३ करोड ५० लाख बढी भन्सार राजस्व नेपाल सरकारले बेहोरेको छ । यिनै सवारी साधनका लागि भनेर लुम्बिनीमा १३ करोड ९० लाख रूपैयाँ लगानीमा चार्जिङ स्टेसन समेत बनिसकेका छन् ।
१७ स्थानमा चार्ज गर्ने व्यवस्था छ । चल्ने अवस्था नदेखिएपछि भ्यान/कार विकास कोषका कर्मचारीले रजाइँ गरेका छन् । लुम्बिनी विकास कोषका कोषाध्यक्ष ढुण्डीराज भट्टराई, सदस्यसचिव सानुराजा शाक्यसहित पदाधिकारी र शाखा प्रमुखहरूले कार र भ्यानमा रजाइँ गरेका छन् ।
गत निर्वाचन (२०७९) को समयमा तत्कालीन गृहमन्त्री बालकृष्ण खाँणले प्रमुख जिल्ला अधिकारीलाई निर्देशन दिएपछि झण्डै एक महिना विभिन्न रुटमा बस चलेका थिए । त्यतिबेला बिग्रएका बस मर्मत समेत गरिएको छैन ।
गाडी सामान्य बिग्रिए पनि बनाउने वर्कसप–मिस्त्री र सामान्य पार्टपूर्जा समेत नपाइने समस्या छ । शान्तिभूमि लुम्बिनीमा धुवाँ र ध्वनीबाट हुने प्रदूषण घटाउन र पर्यटकलाई स्तरीय यातायात सुविधा दिन भन्दै विद्युतीय बस सञ्चालनका लागि बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीदेखि भैरहवाको अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, मावली देवदह, बुद्धको अस्थीधातु रहेको नवलपरासीको रामग्राम हुँदै तिलौराकोटसम्मको रुट तय गरिएको छ ।
त्यसबेला किनिएका १३० बिजुली रिक्सा कोष आसपासमा सञ्चालनमा छन् । करोडौंका विद्युतीय सवारी अलपत्र पार्ने लुम्बिनी विकास कोष र सरकारी संयन्त्रविरुद्ध जनदबाब जरुरी देखिएको उपभोक्ता हित संरक्षण मञ्च बुटवलका अध्यक्ष समुन्द्र जिसीले बताए ।
गाडी चलाउनका लागि सरोकारवाला र पर्यटन व्यवसायीले खबरदारी गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको अध्यक्ष जिसीको भनाइ छ ।
बस र ट्याक्सी अत्याधुनिक हुन् । १९ सीट क्षमताका बसमा उभिँदा ३५ जनासम्म अटाउँछन् । बस अपांगमैत्री छन् । स्वचालित खुल्ने ढोकावाला गाडीमा आनन्ददायी सीट छन् । कार्डले स्टार्ट हुने गरी आवाजरहित व्यवस्था छ ।
एकपटक फूल चार्ज गरे ४०० किलोमिटर गुड्छ । आपतकालीन अवस्थाका लागि ठूलठूला ढोका छन् । बस रोक्नका लागि सीटसीटमा बेलबटम छन् । थिच्नासाथ चालक छेउको बत्ती बल्छ । ८० किलोवाट क्षमताको ब्याट्री हुने एउटा बस र ४० किलोवाट क्षमताका २ वटा मिनी बस एकैपटक ‘क्विक चार्ज’ गर्न सकिन्छ ।
क्विक चार्जरबाट फूल चार्ज हुन आधी घण्टा लाग्छ । लुम्बिनी क्षेत्रको पर्यटन विकासमा ठूलो लगानी गर्दै आएको दक्षिण एसियाली पर्यटन पूर्वाधार विकास परियोजनाले बस नचल्दा आगामी दिनमा के गर्छ भन्ने प्रश्न खडा भएका छन् । तर, प्रदेश सरकारका प्रवक्ता तथा गृहमन्त्री सन्तोष कुमार पाण्डेयले लुम्बिनी बस चलाएर छाड्ने दाबी गरेका छन् ।
