तेह्रथुमको लालीगुराँस नगरपालिका वडा नम्बर– ९ सोल्मा पुरुन्दिनकी तिला पोख्रेलको अहिले परिचय फेरिएको छ । लालीगुराँस नगरपालिकाकी उपप्रमुख (उपमेयर)को रूपमा २०७४ देखि ७९ सम्म ५ वर्षे कार्यकाल बिताएकी तिला अहिले पूर्ण रूपमा व्यावसायिक किसान बनेकी छिन् ।

त्यसो त तिलाले श्रीमान् देवी पोख्रेलसँग किलेर उपमेयर हुनुभन्दा अगाडिदेखि नै किबी खेती थालेका थिए । पहाडको कालो सुन भनेर चिनिले अलैँची उत्पादनमा गिरावट आएपछि पोख्रेल दम्पतीले किवी खेती थालेका थिए । 

९ वर्षअघि  टेलिभिजनमा किवी खेतीबारे प्रसारण भएको कार्यक्रम हेरपछि उनीहरूले यसको खेती शुरू गरेका हुन् । तिलाका श्रीमान् देवी व्यापारसमेत गर्ने गर्छन् । उनको तेह्रथुमकै लसुने बजारमा घडी रेडियो तथा मोबाइल पसल रहेको छ ।​

पोख्रेल दम्पतीले इलामबाट २०० वटा बिरुवा ल्याएर किवी खेती शुरू गरेका थिए । अहिले भने उनीहरूले नर्सरी बनाएर नै बिरुवा बेच्ने गर्छन् । उनीहरूले शुरू गर्दा तेह्रथुममा न्यून किसानले मात्रै किवी खेती गर्ने गरेका थिए । धेरैलाई यो फलका बारेमा जानकारी पनि थिएन । नयाँ फल भएकाले बजारको चिन्ता पनि उनीहरूलाई थियो । आफू उपमेयर भएताका अनुगमन तथा विभिन्न कार्यक्रममा जाँदा तिलाले अन्य किसानलाई यसबारे जानकारी गराउने गरेकी थिइन् ।  

देवी किवी फर्म नाम दिएर उनीहरूले खेती गर्ने गरेका छन् ।  उनीहरूको बगानमा रेड र ग्रीन जातका किवी छन् । अहिले पोख्रेल दम्पतीले आफ्नो उत्पादन विभिन्न जिल्लामा पुर्याइरहेका छन् । उनीहरूले अहिले जुस पनि उत्पादन गर्ने गरेका छन् । आफूले उत्पादन गरेको वस्तु उनीहरूले मेला–महोत्सवमा समेत लगेर बेच्ने गरेका छन् । ‘किवीको रक्सी, वाइन, जुस लगायतका पेय पदार्थ बनाएर समेत बिक्री गर्ने गरेका छौं,’ तिलाले भनिन् ।

२०७१ मा किवी खेती शुरू गर्दा धेरैले ‘यी बौलाए’ समेत भन्ने गरेको तितो अनुभव यी दम्पतीसँग छ । अहिले तिनै मानिसले प्रशंसा गरेको सुन्दा भने खुसी लागेको तिला बताउँछिन् ।   

किवीबाटै अहिले राम्रो आम्दानी गरिरहेको पोख्रेल दम्पती बताउँछन् । उनीहरूले गाउँमै बसी–बसी वर्षको ६ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गरेका छन् ।  घरनजिकैको बगानमा उनीहरू बिहान–बेलुकी र दिउँसो पनि फुर्सद हुनासाथ किवी हेरचाहमै समय बिताउने गरेका छन् । 

किवी प्रशिक्षकमा स्थापित

पोख्रेल दम्पती जिल्लाकै उत्कृष्ट किसानको रूपमा परिचित भइसकेका छन् । देवी किवी किसान मात्र नभई प्रशिक्षकको रूपमा समेत स्थापित भइसकेका छन् । यतिबेला गाउँ र विभिन्न जिल्लाबाट किवी खेतीसम्बन्धी सल्लाह र परामर्श लिन आउने गरेको देवीले बताए ।

पोख्रेल दम्पतीले शुरू गरेको किवी खेती यति बेला गाउँका धेरैजसो किसानका लागि प्रेरणा बनेको छ । अरुले पनि सँगै खेती गर्न थालेका छन् । 

सफलतासँगै समस्या पनि 

पोख्रेल दम्पतीको बगानमा उत्पादन भएको किवी बजार भने अस्थिर रहेको छ । ‘अहिले किसानका बारीमा उत्पादन धेरै छ,’ तिलाले भनिन्, ‘बजार भने भारी गिरावट छ । हामी बजार खोज्दै मेला महोत्सवमा पनि गइरहेका छांै ।’ यद्यपि, जुस बनाएर बेच्दा भने केही मूल्य पाएको उनले सुनाइन् । 

किसानले उत्पादन गरेका बस्तुको बजारीकरण भने तीनै तहका सरकारले ध्यान नदिएको तिलाको गुनासो छ । तपार्इं आफैँ उमेयर हुनुहुन्थ्यो त्यति बेला चाहिँ के गर्नुभयो भन्ने लोकान्तरको प्रश्नमा तिलाले पहिलो कार्यकाल भएकाले सिक्दासिक्दै बितेको जवाफ दिइन् ।

‘संघीयता पछाडिको स्थानीय तहको पहिलो चुनाव भएकाले हामीले धेरै अभ्यास पनि गर्नु पर्यो,’ उनले भनिन्, ‘हामीले पिरामा बसेर पनि काम गरेका छाैँ । पहिलो अभ्यास भएकाले दोस्रो कार्यकालमा धेरै काम गर्न सक्ने वातावरण बनाएकी थिएँ । तर त्यो अवसर पाइँन ।’ 

आफ्नो क्षेत्रमा कोल्ड स्टोर नहुँदा उत्पादन खेर जाने गरेको पोख्रेल दम्पतीको गुनासो छ । यस्तै जिल्ला बाहिरका कतिपय व्यापारीले सामान लगेर पैसा नदिएको उनीहरूले बताए । बजारीकरणमा सरकारले ध्यान दिए राम्रो आम्दानी गर्न सकिने तिला बताउँछिन् । 

वार्षिक ४ हजार ५०० किलोग्राम उत्पादन गर्ने गरेको उनले सुनाइन् । शुरू–शुरूमा ६०० रुपैयाँ प्रतिकिलोमा बेचेको किवीको अहिले बजार भाउ खस्किएको उनले जानकारी दिइन् । उनका अनुसार अहिले किवीको मूल्य घटेर १५० रुपैयाँमा पुगेको छ ।

३ वर्षअघि वार्षिक ६ लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्ने पोख्रेल दम्पतीले अहिले अढाइ लाखमा चित्त बुझाउनु परेको छ । यद्यपि, उनीहरू अहिले पनि नाफामै छन् ।  

राजनीति पनि सँगसँगै

२०७४ मा भएको स्थानीय तहको चुनावमा तिला लालीगुराँस नगरपालिकाकी उपयमेयरमा निर्वाचित भएकी थिइन् । नेपाली कांग्रेसबाट चुनाव जितेकी उनले नेकपा (एमाले)की जमुना मगर कार्कीलाई पराजित गरेकी हुन् ।

२०७९ को चुनावमा भने तिलामाथि अन्याय भयो । उनले पराजित गरेकी जमुनालाई कांग्रेसले टिकट दियो । जो  भर्खरै एमालेबाट कांग्रेसमा प्रवेश गरेकी थिइन् । पार्टी फेरेर आएकी जमुनाले चुनाव जित्न पनि सफल भइन् ।

अर्कोतिर तिलाको भने बाटो बदलियो । थोरै राजनीति र धेरै कृषिमा ध्यान दिन थालिन् । तिला अहिले कांग्रेसकी महासमिति सदस्य हुन् । ‘राजनीतिलाई चटक्र्क छोडेकी होइन् । व्यवसायसँगै अगाडि बढाउने छु,’ उनी भन्छिन् ।