०४ साउन २०८३, सोमबार
अमेरिकाका नवनिर्वाचित राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले युक्रेनमा शान्ति स्थापनाका लागि सम्झौता गराउने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेका छन्। तर, उनले पदभार ग्रहण गर्ने तयारी गर्दै गर्दा युक्रेन र रुसबीच तत्काल युद्धबिराम हुने सम्भावना भने क्षीण बन्दै गएको छ। ट्रम्पले सोमबार शपथ लिँदैछन् ।
रुस र युक्रेनले तीन वर्ष पुरानो युद्ध अन्त्यका लागि हुने सम्भावित वार्ताअघि आफ्नो वार्ताको स्थिति बलियो बनाउन युद्ध मैदानमा उपलब्धि हासिल गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
पछिल्लो वर्षमा रुसी सेनाले युक्रेनी सुरक्षालाई विस्तारै तर स्थिर रूपमा पछाडि धकेल्दै, पूर्व र दक्षिणका चार क्षेत्रलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा लिन प्रयास गरिरहेको छ। ती क्षेत्रहरू मस्कोले युद्धको शुरूआतमै अवैध रूपमा कब्जा गरे पनि पूरा नियन्त्रण गर्न सकेको थिएन। यससँगै, रुसले युक्रेनको ऊर्जा प्रणाली र अन्य महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारलाई क्षति पुर्याउन मिसाइल र ड्रोन हमला पनि जारी राखेको छ।
युक्रेनले पनि रुसको कुर्स्क क्षेत्रमा आक्रमण गरी आफ्नो स्थिति मजबुत बनाउन खोजेको छ। कीभका मिसाइल र ड्रोनले रुसी तेल र अन्य प्रमुख सैन्य पूर्वाधारलाई निशाना बनाएका छन्। दुवै पक्षले वार्ताका लागि यति कठोर अडान बनाएका छन् कि सम्झौताको सम्भावना न्यून देखिँदै गएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन् ।
ट्रम्पले आफ्नो चुनावी अभियानमा २४ घण्टामा युद्ध समाधान गर्ने वाचा गरेका थिए। तर, यसै महिनामा उक्त समय सीमा परिवर्तन गर्दै उनले शान्ति सम्झौताका लागि ६ महिना लाग्ने सक्ने बताएका छन् । युक्रेनका लागि मनोनीत ट्रम्पका विशेष दूत कीथ केलोगले १०० दिनभित्र सम्झौता सम्भव हुने दाबी गरेका छन्।
मस्को र कीभको दृष्टिकोण
रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले मस्को वार्ताका लागि तयार रहेको बताएका छन्। तर, उनले जुनसुकै शान्ति सम्झौताले ‘स्थलको यथार्थता’लाई सम्मान गर्नुपर्ने बताउँदै आएका छन् । जसको अर्थ रुसले कब्जा गरेका भूभागलाई मान्यता दिनुपर्छ भन्ने हो ।
पुटिनले जुन महिनामा युक्रेनले नाटोको सदस्यता त्याग्नुपर्ने र डोनेट्स्क, लुहान्स्क, जापोरिजिया र खेरसन क्षेत्रबाट पूर्ण रूपमा आफ्ना सेना फिर्ता गर्नुपर्ने बताएका थिए। ती क्षेत्र रुसले २०२२ को सेप्टेम्बरमा कब्जा गरेको थियो। युक्रेन र पश्चिमाले यी मागहरू अस्वीकार गर्दै आएका छन्।
मस्कोले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई कमजोर पार्ने प्रतिबन्धहरू हटाउन पनि पश्चिमसँग माग गरेको छ। व्यापक सैन्य खर्चले रुसी अर्थतन्त्रमा ४ प्रतिशत वृद्धि भए पनि कमजोर मुद्रा र श्रमिक अभावले महंगी बढाएको र अर्थतन्त्रलाई अस्थिर बनाएको छ।
युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीको शुरूआति ‘शान्ति फार्मुला’ले रुसलाई कब्जा गरिएका सबै भूभागबाट फिर्ता हुन माग गरे पनि, पछिल्ला रुसी प्रगतिका कारण उनले आफ्नो अडान केही नरम पारेका छन्। यद्यपि, जेलेन्स्कीले पश्चिमी सुरक्षा ग्यारेन्टीलाई सम्भावित शान्ति सम्झौताका लागि मुख्य तत्व बनाउँदै आएका छन्।
युक्रेनको जनशक्ति संकट र कुर्स्क आक्रमण
रुसले हाल युक्रेनको करिब पाँचौँ भूभाग नियन्त्रणमा राखेको छ । जसमा २०१४ मा अवैध रूपमा कब्जा गरिएको क्राइमिया प्रायद्वीप पनि पर्छ।
युक्रेनले युद्धका क्रममा जनशक्ति संकटको सामना गरिरहेको छ। लामो युद्धले गर्दा पर्याप्त नयाँ सेना भर्ती गर्न र मोर्चामा हताहत हुनेहरूको स्थान पूर्ति गर्न गाह्रो भइरहेको छ।
यसैबीच, युक्रेनले गत अगस्टमा कुर्स्क क्षेत्रमा आक्रमण गरी रुसी फौजलाई कमजोर बनाउन खोज्यो। यसले प्रारम्भमा मस्कोलाई आश्चर्यचकित तुल्याए पनि, रुसले त्यहाँ युक्रेनी सेनालाई हटाउन प्रयास तीव्र बनाएको छ।
अमेरिका, युक्रेन र दक्षिण कोरियाले उत्तर कोरियाले कुर्स्क क्षेत्रमा युद्धका लागि रुसलाई १० हजारदेखि १२ हजार सेना पठाएको बताएका छन्।
यो द्वन्द्वको समाधानका लागि कस्तो कूटनीतिक मार्ग अवलम्बन गरिन्छ भन्ने अझै स्पष्ट छैन। तर, मस्को र कीभ दुवैले युद्ध मैदानमा आफ्नो पकड बलियो बनाउन निरन्तर प्रयास गरिरहेका छन्।
शान्ति वार्ता कसरी अगाडि बढ्न सक्छ?
ट्रम्प प्रशासनका युक्रेनका लागि विशेष दूतका रूपमा मनोनीत कीथ केलोगले ट्रम्पले युक्रेनप्रति सहयोग कम गर्ने आशंका अस्वीकार गर्दै भनेका छन्, ‘उहाँ पुटिन वा रुसीहरूको पक्षमा केही दिन खोजिरहनुभएको छैन । बरु युक्रेन बचाउन र उनीहरूको सार्वभौमसत्ता जोगाउन खोजिरहनुभएको छ।’
पूर्व विशेष प्रतिनिधि कुर्ट वोल्करले ट्रम्पले पुटिनलाई युद्ध अन्त्य गर्न आग्रह गर्न सक्ने बताएका छन् । यदि पुटिनले मानेनन् भने मस्कोमाथि थप कडा दबाब सिर्जना गर्ने चेतावनी दिनेछन्।
यदि पुटिनले युद्ध रोक्न अस्वीकार गरे भने ट्रम्पले युक्रेनलाई जतिसुकै रकम ऋण लिने र चाहिएको जति सैन्य उपकरण किन्न अनुमति दिन सक्ने बताइएको छ । साथै, रुसी तेल र ग्यास क्षेत्रमाथि प्रतिबन्धलाई अझ कडा बनाइनेछ।
‘यस्ता कदमले पुटिनलाई निष्कर्ष निकाल्न बाध्य बनाउनेछ कि ‘अब रोक्ने समय आएको छ’ वोल्करले भने।
पुटिनको सम्भावित अडान
अन्य विश्लेषकहरूका अनुसार पुटिनले आफ्ना युद्ध लक्ष्यहरूमाथि सम्झौता गर्ने सम्भावना न्यून छ । विशेष गरी रुसी सेनाले युक्रेनमा बलियो पकड जमाएको बेला र पश्चिमी प्रतिबन्धहरूको बाबजुद रुसी अर्थतन्त्रले जीवित रहन सफल भएको बेला उनी सम्झौता गर्ने पक्षमा छैनन् ।
पुटिनले आफ्नो हालका उपलब्धिहरूलाई सुनिश्चित गर्न र युक्रेनलाई कहिल्यै नाटोमा सामेल नगरिने पश्चिमी ग्यारेन्टी चाहन्छन्। उनले कीभलाई भाषा, शिक्षा र सांस्कृतिक नीतिहरू मस्कोप्रति मैत्रीपूर्ण बनाउन दबाब दिन खोजेका छन्।
‘पुटिनले आफ्नो युद्ध यी लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न जोडेको छ र उनी यसमा पछि हट्ने सम्भावना कम छ’ कार्नेगी रुस र युरेसिया केन्द्रकी तातियाना स्तानोवायाले एक टिप्पणीमा लेखेकी छिन्, ‘बरु उनले आफ्ना यस किसिमका प्रयासहरूलाई अझ तीव्र बनाउने सम्भावना छ।’
उनले थपेकी छन्, ‘युक्रेनको असैनिककरणको मागले सशस्त्र फौजमा गहिरो कटौती गर्नुपर्ने संकेत गर्छ, तर पश्चिमी ग्यारेन्टीको माग पनि जोड्दछ । जसले युक्रेनलाई फेरि सशस्त्र युद्ध गर्न अनुमति नदिने सुनिश्चित गर्छ।’
‘मस्कोले युक्रेनका लागि कुनै पनि सैन्य सहयोगलाई स्वाभाविक रूपमा शत्रुतापूर्ण मान्छ’ उनले भनिन्।
युक्रेनी क्षेत्रहरूको गुम्बजमाथि पुटिनको अडान
पुटिनले चार युक्रेनी क्षेत्रहरूको कब्जा फिर्ता गर्ने सम्भावना न्यून छ। यी क्षेत्रहरूलाई रुसको संविधानमा आधिकारिक रूपमा समेटिसकिएको छ।
‘मस्कोको विश्वास छ कि रुसका नयाँ सीमाहरूको युक्रेनद्वारा मान्यता आवश्यक छ ताकि भविष्यमा कुनै पनि सैन्य प्रतिशोधको आधार नबसोस्’, राजनीतिक विश्लेषक भ्लादिमिर फ्रोलोभले भने ।
मस्कोका धेरै विश्लेषकहरूले शान्ति सम्झौताका सम्भावनाप्रति शंका व्यक्त गरेका छन्। दुवै पक्षका अत्यन्त भिन्न अडानहरूका कारण वार्ता असफल भएमा, ट्रम्पले युक्रेनलाई थप सैन्य सहयोग दिएर रूस र अमेरिकाबीचको प्रत्यक्ष द्वन्द्व नजिक पुर्याउन सक्ने सम्भावना रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
‘पश्चिमले पुटिन डराउँछन् र युद्धविराममा सहमत हुन्छन् भन्ने सोच्छन्’, मस्कोस्थित विश्लेषक सेर्गेई पोलेटाएभले भनेका छन्, ‘तर, यसको विपरीत पुटिन सम्भवतः युद्धलाई अझ उग्र बनाएर आगोमा आगो थप्ने रणनीति अपनाउनेछन्।’
