२४ जेठ २०८३, आइतबार
बालबच्चा बेलाबेला बिरामी भइरहन्थे । बसिरहेको घर अनकन्टार ठाउँमा थियो । नजिकका छिमेकी १५ मिनेटभन्दा टाढाको दूरीमा थिए । अनि ५२ वर्षीया उर्मिला हायूलाई ३० वर्षदेखि बसेको आफ्नो थातथलो छोड्न मन लाग्यो । त्यसैले शनिबार मध्यरात (बिहान १ बजे) घरमूली उर्मिला आफूसहित परिवारका १५ सदस्य लिएर बासस्थानका लागि नयाँ ठाउँ खोज्न हिँडिन् ।
तर, सिन्धुलीको गोलन्जोर गाउँपालिका-६ को हायू परिवार सम्पर्कविहीन भएको खबर सोमबार दिउँसो एकाएक देशभर फैलियो । उर्मिलासहित उनका सबै परिवार अचानक गायब भएको खबरपछि सुरक्षा संयन्त्र खोजी कार्यमा लाग्यो । सिन्धुलीबाट सम्पर्कविहीन भएका उनीहरू करिब ३ सय ५७ किलोमिटर टाढा पोखरामा रहेको खबर सोमबार राति नै प्रहरीकोमा पुग्यो ।
पोखरा महानगरपालिका-३०, गगनगौँडामा हायू परिवार रहेको सूचना स्थानीयमार्फत् इलाका प्रहरी कार्यालय सिसुवामा राति करिब साढे ९ बजे पुग्यो । प्रहरी तत्कालै उनीहरू बसेको ठाउँ पुग्यो ।
उनीहरू पोखरा-३० को सोमनाथ पौडेल र चन्द्र भण्डारीको घरमा बाँडिएर बसेका थिए । उनीहरूलाई सोधपुछका लागि सिसुवा ल्याइयो । उनीहरू नभेटिँदासम्म अनेक अडकलबाजी लगाउन शुरू भइसकेको थियो । सम्पर्कविहीन हुनुअगाडि लोपोन्मुख समुदायले पाउने जनही १२ हजार रूपैयाँ बुझेको, सुँगुर काटेर खाएको, गाईवस्तु बिच्चली पारेर छोडेको विषयले पनि घटना शंकास्पद बनेको थियो ।
तर, प्रहरीले उनीहरूलाई भेट्दा सबै सकुशल थिए । आफ्नै मर्जीले नयाँ ठाउँ खोज्न पोखरा आइपुगेको प्रहरीलाई बयान दिए । हायू परिवारले आफ्नो खुशीले घर छोड्नुको कारण पनि प्रहरीलाई बताए । बच्चाबच्ची बेलाबेला बिरामी परिरहने कारणले परिवारले सो स्थान छोड्न चाहेको कास्की प्रमुख श्याम बाबु ओलियाले सुनाए ।
‘हामी बस्ने ठाउँ एकान्तमा छ । बालबच्चाहरू पटक-पटक बिरामी भइराख्थे । त्यो ठाउँ त्यति उपयुक्त नहुने लागेर हामीले नयाँ ठाउँ खोजेको हो । काम पनि खोज्ने गर्ने भनेर हामी आफूखुशी आएका हौं’, हायू परिवारको भनाइ उद्धृत गर्दै एसपी ओलियाले भने ।
हायू परिवार १० गते शनिबार पोखरा लेकसाइड आएर होटल जननीमा बसेका थिए । आइतबार उनीहरू चेकआउट गरेर लेखनाथ पुगे । उनका आफन्त पर्ने धनबहादुर तामाङ मुग्लिन-पोखरा सडकखण्डमा काम गरिरहेका छन् । प्रहरीका अनुसार उनकै सम्पर्कमा रहेर पोखरा आएको देखिन्छ । कोठा खोज्ने सहयोग पनि उनै धनबहादुरले गरेको प्रहरीको भनाइ छ ।
उर्मिलाका श्रीमान् तीन वर्षअघि बितेका थिए । त्यसपछि उनको परिवार ऋणमा डुबेको विषय बाहिरिएको थियो । तर, आफ्ना विषयमा उनीहरू खुलेर बोल्न नचाहेको एसपी ओलियाले बताए ।
‘उहाँहरूले धेरै बोल्न, कुरा गर्न अलि इन्कार गरिरहनुभएको छ । उहाँहरूले आफ्नो सबै कुरा बताउन चाहनु भएको थिएन’, एसपी ओलियाले थपे ।
अर्का एक प्रहरी अधिकारीका अनुसार हायू परिवार बस्दै आएको सिन्धुलीको घर उनीहरूको नाममा छैन । तर, उनीहरूका नाममा अर्को स्थानमा जग्गा भने छ । ती अधिकारीका अनुसार हायू परिवारको नाममा करिब दुई लाख ऋण छ । यद्यपि, आफ्नो जग्गा बेचेर ऋण तिर्न सजिलै सक्ने भएकाले आफूहरू ऋणका कारण थातथलो नछोडेको उनीहरूले प्रहरीलाई सुनाएका छन् ।
मंगलबार पोखरामा रहेका केही सञ्चारकर्मीसँग उर्मिलाले आफूहरू पहिल्यैदेखि नै पोखरा आउन चाहेको सुनाइन् । ‘आउन पहिल्यैदेखि खोजेको हो । यहीँ बस्न मन छ । कोठा खोज्दैछौं’, उर्मिलाले भनिन् ।
उनीहरूको परिवार पोखरा नै बसोबास गर्ने मनसायले थातथलो छोडेर आएको बुझिन्छ । यसका लागि उनीहरूले काम पनि खोजिरहेका छन् । प्रहरीलाई पनि आफूहरूले यही स्थानमा बस्न चाहेको सुनाएका छन् । आफ्नै खुशीले पोखरा आएका हायू परिवारले समाचार सार्वजनिक भएपछि पाएको कोठा पनि गुमाएका छन् ।
‘हिजो यहाँबाट सरहरू (प्रहरी) जानुभयो । त्यही भएर त्यहाँबाट निक्लेऊ (घरबेटीले) भन्नुभएको छ । हामीले त नराम्रो सोचेको पनि थिएन । उहाँहरूले नराम्रो सोच्नुभयो क्यारे’, उर्मिलाले भनिन् ।
बिहान तालबाराही घुम्न गएको परिवार दिउँसो करिब साढे २ बजेतिर कुराकानीका लागि सिसुवा प्रहरी कार्यालय आइपुगेका थिए । सोही भेटमा रहेकी उर्मिला सकेसम्म बोल्नै नपरे हुन्थ्यो भन्ने मुडमा थिइन् । प्रहरीसँग कुराकानी गरेर निस्किएपछि सञ्चारकर्मीसँग थोरै कुराकानी गरेकी उर्मिलाले रहरले पोखरा आएको दोहोर्याइन् ।
‘कोठाबाट निकालिनुभयो । कोठा खोज्न पनि गाह्रो छ । यसबेलासम्म (दिउँसो करिब साढे २ बजेसम्म) हामीले खाना पनि खाएका छैनौं । हामी यहाँ अपर्झट त्यस्तै के कारणले आयौं । आउनलाई रहर पनि थियो । त्यसैले आएका हौं । घर सबै त्यागेर आएका हौं । के बोल्नुपर्यो अब, के बोल्ने ?’, उनले भनिन् ।
उर्मिलाका छोरा राजुले केही समस्या नभई आफ्नो तरिकाले पोखरा आएको सुनाए । ‘पोखरा आएर अलिअलि घुमिएछ । त्यस्तो समस्या खासै छैन । हामी आफ्नो जिन्दगी आफ्नो तरिकाले बिताउने भनेर हिँडेको हो’, राजुले भने ।
राष्ट्रिय जनगणना सन् २०७८ का अनुसार नेपालभर ३ हजार ५९ हायू जाती छन् । सरकारले उनीहरूलाई लोपोन्मुख समुदायमा राखेको छ । २०२४ को एक अनुसन्धान पत्रका अनुसार चरम गरिबी र कठिन जीवनयापनका कारण हायू आदिवासी समुदाय आफ्नो परम्परागत मातृभूमि छोड्न बाध्य भएका छन् । उनीहरूको कमजोर स्थितिको कारणले गर्दा हायूको भाषा र रितीरिवाज गुम्ने खतरामा रहेको सो अध्ययनमा उल्लेख छ ।
