घटना १
विश्वविद्यालयको शोधपत्र बिक्रीसम्बन्धी अनुसन्धानात्मक आलेख सञ्चारमाध्यममा आएपछि त्यसले स्वाभाविक रूपमा खैलाबैला मच्चायो । अनुसन्धानात्मक सो आलेखले त्रिभुवन विश्वविद्यालयको शोधपत्र (थेसिस)मा भइरहेको लापरवाही प्रमाणसहित प्रस्तुत गरेको थियो । सञ्चारमाध्यममा उक्त आलेख प्रकाशित भएपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयले थेसिसमा केही कडाइ गर्दै नयाँ नियम नै सार्वजनिक गर्नुप–यो ।

आलेख प्रकाशित हुनुपूर्व पनि थेसिस अनुसन्धानबाट नभएर खरिद गरेर तयार हुन्छ र बुझाइन्छ भन्ने जानकारी विश्वविद्यालयका पदाधिकारीदेखि क्याम्पस प्रमुखसम्मलाई थियो तर कसैले पनि थेसिस चोरेर बुझाइने विषय गम्भीर हो भनेर सोचेका थिएनन् ।

घटना २
त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्राध्यापन गर्ने धेरै प्राध्यापकहरू विश्वविद्यालयको नाम भजाएर सरकारी क्याम्पस छोडी निजी कलेजहरूमा अध्यापन गराइरहेका हुन्छन् । केही राम्रा प्राध्यापक पनि छन् जसले समय व्यवस्थापन गरी विभिन्न ठाउँहरूमा ज्ञान बढिरहेका हुन्छन् । निजी कलेजमा प्राध्यापन गराउँदा केस स्टडी, प्रेजेन्टेसन, रिपोर्ट लगायतका अतिरिक्त क्रियाकलाप गराउने केही अध्यापकहरू आफ्नो नियमित क्लास छैन भने हाजिर लगाउन मात्रै सरकारी क्याम्पसमा जाने गर्छन् । कोही पहुँचवाला प्राध्यापकहरूले त ‘ब्लक’मा एकैपटक पनि हाजिर गर्ने गर्दछन् ।

घटना ३
२०४८ सालमा लोकतन्त्रको पुनःस्थापनापछि राज्यले खुल्ला बजार अर्थनीति अवलम्बन ग–यो । तत्पश्चात् देशमा आठवटा नयाँ विश्वविद्यालय थपिए । तर विश्वविद्यालय अनुसन्धान केन्द्रको रूपमा विकास नभएर सम्बन्धन दिने निकायको रूपमा विकसित हुन पुगे । त्रिभुवन विश्वविद्यालयका ६० आंगिक क्याम्पस पनि २०४८ साल भन्दा पहिले नै खुलेका थिए । २०४८ सालपछि निजी र सरकारी क्याम्पसबीच गुणस्तरका विषयमा प्रतिस्पर्धा भएको भए युवाहरू गुणस्तरीय शिक्षाको खोजीमा विदेशिने अवस्था आउने थिएन तर दुर्भाग्य पर्याप्त स्रोत र साधनका बाबजुद धेरै सरकारी शिक्षालयमा विद्यार्थी संख्या बढेको अनुपातमा शिक्षाको गुणस्तर बढ्न सकेन ।

स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन
प्रजातन्त्रको चिरहरण भएका बखत विद्यार्थीमार्फत प्रजातन्त्र पुनःस्थापनाको आन्दोलनलाई मद्दत पु–याउने उद्देश्यले नेपाल विद्यार्थी संघको अगुवाइमा २०३६ सालमा स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनको स्थापना भएको थियो । तत्कालीन अवस्थामा विद्यार्थी राजनीतिको मुख्य उद्देश्य राज्य संयन्त्रसँग प्रजातन्त्रको पुनःस्थापनाका लागि सशक्त तवरले लड्नु नै थियो । उक्त समय विद्यार्थीहरूले निर्वाह गरेको भूमिकाले प्रजातन्त्र पुनःस्थापनामा महत्त्वपूर्ण योगदान पु–याएको थियो ।

स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनले राजनीतिकसँगै शैक्षिक मुद्दाहरू सशक्त तवरले उठाउँदा तत्कालीन अवस्थामा शिक्षाको पहुँच बढाउन उल्लेखनीय भूमिका खेलेको थियो । विद्यार्थी आन्दोलन हुँदैनथ्यो भने गरीब जनताका छोराछोरीले कम शुल्कमा पढ्ने व्यवस्था हुने थिएन । अहिले हाम्रो शिक्षा प्रविधिमैत्री बन्न चुकेको यथार्थ हो, जसले गर्दा गुणस्तरका विषयमा सवाल उठेका छन् ।

प्रजातन्त्र पुनःस्थापनापछि पनि स्ववियु शैक्षिकभन्दा पनि राजनीतिक मुद्दामै बढी केन्द्रित हुँदा राजनीतिमा रुचि नभएका विद्यार्थीले स्ववियुलाई पनि राजनीतिक दलको रूपमा व्याख्या गर्न थाले ।

विद्यार्थीकै हकहितका लागि स्थापित निकाय राजनीतिमा रुचि भएकाबाहेकका विद्यार्थीको रोजाइमा परेनन् । स्ववियुकै कारण सरकारी क्याम्पसमा चरम राजनीति भएको र शिक्षाको गुणस्तर खस्केकोसम्मका गम्भीर आरोप पनि लाग्न थाले ।

यिनै परिदृश्यमा २०६५ सालपछि स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनको निर्वाचन हुन सकेन । केही समूह स्ववियु नै खारेज गर्नुपर्छ भनेर पनि लाग्यो । स्ववियुकै पक्ष र विपक्षमा मत विभाजन हुने अवस्था सिर्जना भयो । तर विद्यार्थी संगठनहरूले शैक्षिक मुद्दामा संघर्ष गर्न, गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न, निर्णय प्रक्रियामा विद्यार्थी सहभागिता लगायतका विषयमा काम गर्न स्ववियु निर्वाचन हुनैपर्ने अडान दोहो–याउँदै जाँदा अन्ततः त्रिभुवन विश्वविद्यालय यही फागुन १९ गते स्ववियु निर्वाचन गर्न सहमत भयो । अब निर्वाचन प्रक्रिया पनि शुरु भइसकेको छ ।

कसरी गर्छ स्ववियुले विद्यार्थीको हित ?
अहिले विद्यार्थीले सार्वजनिक यातायातमा यात्रा गर्दा ४५ प्रतिशतसम्म छुट प्राप्त गर्छन् । यो सुविधा सम्पूर्ण विद्यार्थीले उपयोग गरेका छन् । स्ववियु हुँदैनथ्यो त विद्यार्थीको एकता र संगठन पनि सम्भव हुने थिएन । सशक्त आन्दोनल गर्ने विद्यार्थी नभएका भए सार्वजनिक सवारीमा विद्यार्थीले ४५ प्रतिशत छुट पाउन सम्भव हुने थिएन ।

२०४८ सम्म राजनीतिक आन्दोनलका लागि लडेका व्यक्ति विद्यार्थी नेतृत्वमा भएकाले केही हदसम्म विद्यार्थी आन्दोलनले शैक्षिक मुद्दा उठाउन चुकेकै हो । तर बदलिँदो राजनीतिक अवस्थाले राजनीतिक विषय नै प्रमुख मुद्दा हुन पुगेको थियो । २०५९ सालमा पुनः प्रजातन्त्रको चिरहरणपछि विद्यार्थी आन्दोलनका लागि शैक्षिकभन्दा राजनीतिक मुद्दा नै अहम बन्न पुग्यो ।

देश नै समस्यामा रहेको अवस्थामा विद्यार्थी आन्दोलन सशक्त नभएको भए देशमा सजिलै प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना सम्भव थिएन । विद्यार्थी आन्दोलनले सक्षम नेतृत्व जन्माउन पनि सहयोग पु–याएको हो । प्रमुख पार्टीका युवा नेताहरू गगन थापा, प्रदीप पौडेलदेखि रवीन्द्र अधिकारी, गोकर्ण विष्ट लगायत विद्यार्थी आन्दोलनकै उत्पादन हुन् ।
२०६५ सालपछि नियमित स्ववियु निर्वाचन भएको भए अहिलेको विद्यार्थी आन्दोलन शैक्षिक मुद्दाका लागि हुने थियो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले उमेरहद तोकेर निर्वाचन गराउनुपर्ने अवस्था आउने थिएन । देशमा सामान्य राजनीतिक अवस्था रहेकाले राजनीतिक परिवर्तनका लागि आन्दोलन पनि हुँदैनथ्यो । यसले गर्दा विद्यार्थी राजनीतिको रोजाइमा शैक्षिक मुद्दा पर्ने थिए र शिक्षाको विकासका लागि सशक्त आवाज उठ्ने थियो ।

स्ववियु हुन्थ्यो त विद्यार्थीहरू सामूहिक रूपमा शिक्षाका विषयमा छलफल गर्ने थिए । क्याम्पस प्रशासनले गरिरहेका कामहरूमा विद्यार्थीको अपनत्व हुने थियो । तर दुर्भाग्य २०६७ सालमा हुनुपर्ने स्ववियु निर्वाचन नगरेर त्रिभुवन विश्वविद्यालयले विद्यार्थी आन्दोलनलाई नै कमजोर बनाउने र केही विद्यार्थी राजनीति गर्ने व्यक्तिहरूलाई फाइदा पु–याउने कार्य ग–यो । दश वर्षसम्म स्ववियु निर्वाचन नहुँदा विद्यार्थीको एक पुस्ता नै नेतृत्व विकासको अवसरबाट वञ्चित हुन पुग्यो ।

स्ववियु हुन्थ्यो त विद्यार्थीले थेसिस चोरेर बुझाउनुपर्ने अवस्था आउने थिएन । विद्यार्थी आन्दोननले विद्यार्थीलाई थेसिस लेख्न सिकाउने स्थायी संरचनाको विकासका लागि आवाज उठाउने थियो । प्राध्यापकहरू हाजिर गर्न मात्रै क्याम्पसमा आउने र प्राध्यापन चाहिँ निजी संस्थामा गर्ने खराब स्थितिविरुद्ध सशक्त आवाज उठाउने थियो । निजी कलेज र क्याम्पसभन्दा राम्रा भौतिक पूर्वाधारका लागि राज्यलाई दबाब दिने थियो । लामो समयसम्म निर्वाचन नहुँदा विद्यार्थी राजनीतिप्रति विश्वास कम हुँदै गइरहेको छ ।

स्ववियु निर्वाचन हुन नसक्दा मानिसको समूह भेला पार्न सक्ने व्यक्ति आफू नै विद्यार्थीको प्रतिनिधि भएको दाबी गर्छन् तर विद्यार्थी नेता हुँ भन्ने व्यक्तिहरूले विश्वविद्यालय र क्याम्पसलाई शिक्षाकेन्द्र भन्न मिल्ने वातावरण बनाउन केही गर्दैनन् । विद्यार्थी नेता बन्नलाई नै पटक–पटक एउटै तहमा भर्ना गर्ने गर्दछन् । अहिले त्रिभुवन विश्वविद्यालयले तोकेको २८ वर्ष उमेरहदले आगामी दिनमा वास्तविक विद्यार्थीलाई स्ववियु नेतृत्वमा पुग्न सहयोग गर्ने निश्चित छ । “शैक्षिक स्थल बाहुबल प्रयोग गर्ने ठाउँ होइन, यो त विचारको द्वन्द्वात्मक भूमि हो,” भन्ने महामानव विश्वेश्वर प्रसाद कोइरालाको भनाइलाई गलत साबित गर्ने प्रयत्नमा लागेका पात्र र प्रवृत्तिले समग्र विद्यार्थी आन्दोनललाई नै धमिलो बनाएका छन् ।



लेखक पौडेल

यस्ता प्रवृत्तिबाट विद्यार्थी आन्दोलनलाई बचाउन र शैक्षिक समस्यालाई केही हदसम्म समाधान गर्न, क्याम्पसमा भएका स्रोत र साधनको अधिकतम प्रयोग गरी गुणस्तरीय र प्रतिस्पर्धी शिक्षा प्रदान गर्न अहिले स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनको निर्वाचन अपरिहार्य रहेको छ ।

प्रजातान्त्रिक अभ्यास र प्रजातान्त्रिक शक्तिको विकासविना प्रजातन्त्र बलियो बन्न सक्दैन । तसर्थ अहिलेको स्ववियु निर्वाचनमा विद्यार्थीले प्रजातन्त्रको पक्षमा मतदान गरी प्रजातन्त्र र विद्यार्थी आन्दोलनलाई सशक्त बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नुपर्ने समय आएको छ ।

लेखक नेपाल विद्यार्थी संघमा आबद्ध छन् ।