×

NMB BANK
NIC ASIA

ढोरपाटनको भित्रीकथा

उत्तरगंगा विद्युत्‌: ८२८ मेगावाटको परियोजना बने देशकै लागि उदाहरणीय, कानूनको अवरोधले बन्नेमा आशंका

‘ढोर मेलाको हिलोजस्तो’ ढोरपाटन

काठमाडाैं | भदौ ३०, २०८०

NTC
Sarbottam
Premier Steels
Marvel

कतै हिलाम्यै ठाउँ देखियो भने ‘ढोर मेलाको हिलोजस्तो’ भन्ने ढोरपाटन वरपरका बासिन्दाको चलन हो । यस वर्ष (२०८० भदौ १४)को जनैपूर्णिमाको छेको ढिला पर्यो । जनैपूर्णिमा ढिला परेसँगै झरी पनि परेन । यसैकारण यसपाली ढोरपाटन उपत्यका सफासुग्गर थियो । भदौको दोस्रो साता ढोरपाटन उत्तरगंगा बराहको दर्शन गर्न र मेला भर्न जानेको घुइँचो हुने नै भयो । 

Muktinath Bank

यातायातको सहज पहुँचले ढोरपाटन उपत्यकाको रौनक झन् बढ्दै गएको छ । सरासर गए काठमाडौंबाट ढोरपाटन एकै दिनमा पुग्न सकिन्छ । यसपाली ढोरपाटन फन्को मार्दा काठमाडौंबाट एकै दिनमा पुगियो । मध्यपहाडी लोकमार्गको नमूना शहर बसाल्ने योजना ढोरपाटनको मुकाम बुर्तिबाङलाई छ । प्रस्तावित उत्तरगंगा जलाशयुक्त जलविद्युत् आयोजना (८ सय २८ मेगावाट)को हल्ला ! नेपालको एकमात्रै शिकार आरक्ष, पर्यटकीय क्षेत्र सबै प्रकारबाट ढोरपाटनको नाम न सुन्ने कमै छन् ।


Advertisment
RMC TANSEN
IME BANK INNEWS
shivam ISLAND


Advertisment
Nabil box
Kumari

स्थानीय रुपमा ‘ढोर’ भन्नाले समथर हो र  ‘पाटन’ चरणको परिभाषा दिएर ढोरपाटन भनिएको हो । यसको ऐतिहासिक पक्षलाई केलाउँदा लुम्बिनीको रोल्पा, रुकुम (पूर्वी–पश्चिम)सम्म ढोरपाटनको सीमा फैलिएको छ । बागलुङको निसी–भूजीमा बस्ने १८ मगराँत क्षेत्रका मगरहरूले बोल्ने ‘खाम मगर भाषा’बाट यसको नाम रहेको छ ।

Vianet communication
Laxmi Bank

उत्तर दिशामा गंगा नदी बग्ने मुहानका कारण ‘उत्तर गंगा’ भएको स्थानीयहरूको तर्क छ । जनैपूर्णिमामा हिन्दूहरूले जनै फेर्ने र अन्य जातिले पिण्ड चढाउने पवित्रस्थल भएकाले त्यसलाई गंगा भनिएको हो । जहाँ जनैपूर्णिमाको दिन बर्षेनी हजारौं भक्तजन स्नान, पूजाआजा गर्न र बलि दिन पुग्छन् ।

ढोर बरहाथानकै मुहान बनेको उत्तर गंगाले ढोरपाटनलाई अर्को पर्यायवाचीकै रुपमा चिनाएको छ । वर्षको एक दिन ढोरपाटन छिर्न बाध्य बनाउने उत्तरगंगा मेलाको महत्वले ढोरपाटनको थप महत्व बढाइदिने गर्दछ । मध्यहिमाली भेगको उत्तरी अक्षांशमा रहेको ढोरपाटन उपत्यकाकै नामबाट ढोरपाटन शिकार आरक्षको नामाकरण गरिएको छ ।

ढोरपाटनको उत्तरगंगा जलाशयुक्त जलविद्युत् आयोजना निर्माणमा कानूनी अवरोध छ । यसैकारण, यो बन्ला र जग्गाको मुआब्जा पनि पाइएला भन्ने किसानको सपना केवल ‘मृगतृष्णा’ सरह बन्ने देखिन्छ ।

किन विकास भएन ?

गएको पछिल्लो दशकदेखि ढोरपाटन उपत्यकामा उत्तरगंगा जलाशयुक्त जलविद्युत् आयोजना (८२८ मेगावाट) निर्माण हुने भनियो । जसको २०७५ वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (ईआईए) पनि गरियो । जुन परियोजनाको परिकल्पना गराएको छ, त्यसले मुलुकका लागि साँच्चिकै उदाहरणीय बन्ने छ । जसले त्यस क्षेत्रको कायापलट नै हुनेमा दुई मत देखिन्न । अहिलेसम्म ढोरपाटनबासीको एउटै चहाना छ, परियोजना बन्छ, मुआब्जा पाइन्छ, विकास हुन्छ । यसैले उनीहरूले यसलाई सहज रुपमा लिएका छन् । तर संरक्षित क्षेत्रको ऐन–कानूनले गरेको अवरोधका कारण परियोजना बन्ला, मुआब्जा पाइएला भन्ने सपना केवल ‘मृगतृष्णा’ सरह बन्ने देखिन्छ ।

ढोरपाटन विकास किन भएन ? यो यात्रा सांसद देवीप्रकाश भट्टचनको अगुवाइमा भएकाले स्थानीयको प्रश्न स्वभाविकै थियो । ढोरपाटन विकासका लागि लहैलहैमा भनिएका परियोजना, मनोगत ढंगले कोरिएका विकासका खाकाले हुँदैन भन्ने तथ्य यसपालीको यात्रा र अहिलेसम्मका व्यवहारले छर्लङ्ग देखाएको छ । 

उत्तरगंगा जलाशयुक्त जलविद्युत् आयोजनाका लागि वातावरण तथा सामाजिक अध्ययन विभाग, नेपाल विद्युत् प्राधिकरण, खरिपाटी भक्तपुरले २०७५ मा वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (ईआईए) गर्यो । प्रतिवेदनअनुसार आंकलित वहाव ७८.०६ घनमिटर प्रतिसेकेण्ड छ । आयोजनाको मूल विशेषता जलाशयुक्त जलविद्युत् आयोजना हो । वर्षाको पानी जम्मा पारेर ऊर्जाको उच्च माग रहेको समयमा आवश्यकताअनुसार बढीमा १२ घण्टासम्म सञ्चालन गर्न सकिने गरी परियोजनाको संरचना तय गरिने ईआईएको प्रतिवेदन मस्यौदामा उल्लेख गरिएको छ ।

आयोजनाको अनुमानित लागत १२० अर्व रुपैयाँ (यो २०७५ को अध्ययनमा देखिएको हो, हालको लागत स्वभाविक रुपमा बढ्न जान्छ ।) लाग्ने ‘ईआईए’को प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । उच्चपहाडी र मध्यपहाडीको बीचमा २६ हजार ९६०.४५ हेक्टरमा परियोजना निर्माण हुने भनिएको छ । बाँधका लागि निसीखोला ५ को गावा र आयोजनाको इन्टेक काङ्ग खोला र उत्तरगंगा खोलाको दोभानमा नजिक राख्न सकिने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।

जसरी उत्तरगंगा जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजनाका नाममा वातावरणीय प्रभाव मूल्याकंन गरियो त्यसले धेरैलाई भ्रम सिर्जना गर्यो । जुन प्रतिवेदन तयार गर्दा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षित ऐन¬–२०२९, संरक्षित क्षेत्रभित्र भैतिक पूर्वाधार निर्माण एवं सञ्चालनसम्बन्धी कार्यनीति–२०६५ समेतको ख्याल गरिएको छैन । कार्यनीतिको दफा–५ ले त्यति ठूलो परियोजनाको परिकल्पना गरेको छैन । तर ढोरपाटनमा उत्तरगंगा जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना ८२८ मेगावाट भनेर स्थानीयलाई रणभुल्लमा पारियो । स्थानीय अझै सोही आसमा रहेका छन् ।

नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्ले ०७८ जेठ १३ मा कार्यनीतिको दफा–५ संशोधन गरेको छ । कार्यनीतिले व्यवस्था गरेअनुसार १ मेगावाट बनाउने भन्नेमा २५० मेगावाट थप्ने गरी संशोधन गरियो । तर मन्त्रिपरिषद्को उक्त निर्णयका विरुद्ध सर्वोच्च अदालतमा रिट प¥यो । प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय र वन मन्त्रालय विरुद्धको रिट परेपछि सर्वोच्च अदालतको तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश चोलेन्द्रशमशेर जबरा र न्यायाधीश कुमार रेग्मीको इजलासले आदेश जारी गरेको छ ।

जसमा संरक्षित क्षेत्रमा २५० मेगावाटसम्म जलविद्युत् निर्माण गर्न सकिने आदेश जारी गरिएको छ । जसको पूर्णपाठ ०८० जेठ ३२ मा आएको छ । यही आदेशबाट थाहा हुन्छ, ढोरपाटन उपत्यकामा उत्तरगंगा जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना बन्छ कि बन्दैन भन्ने प्रश्न झन् गहिरिएको छ । दशक अघिदेखि स्थानीयलाई मुआब्जा दिने र ८२८ मेगावाट विजुली उत्पादन हुन्छ भन्ने हल्लाको यतिखेर मुकुण्डो उघारिएको छ ।

‘मुआब्जा पूरै दिएर सरकारको नीति अनुसार परियोजना छिटो सम्पन्न हुनु पर्यो । ८२८ मेगावाट बन्नु राम्रो हो । वातावरणीय हिसाबले आरक्षका जनावरलाई असर नपरोस् । स्थानीयलाई चलन चल्तीका आधारमा मुआब्जा सहजै दिने व्यवस्था होस्’, सांसद भट्टचनले भने, ‘स्थानीयलाई सकेसम्म धेरै शेयर धनी बनाउने र प्रतिफल उनीहरूले नै पाउने गरी परियोजना सम्पन्न गर्नुपर्छ । सीमा जोडिएका ढोरपाटन, निसीखोला र रुकुम पूर्वसम्मले मुआब्जा पाउनु पर्छ ।’

पैmसलाको पूर्णपाठ आएकाले अर्को कार्यविधि बनाएर छिट्टै वातवरणीय प्रभावका लागि मूल्याङ्कन गरिने आश्वासन तालुकदार मन्त्रालयका मन्त्रीले दिएको भट्टचनले बताए ।

ढोरपाटन उपत्यका आरक्षको नाममा !

ढोरपाटन उपत्यकाको विकासको बहस लामै समयदेखि भएको छ । विकासको मोडलबारे छलफल हुँदैगर्दा पछिल्लो पटक झन् नयाँ समस्या सिर्जना भएको छ, ढोरपाटन उपत्यकाभित्र । ढोरपाटन नगरपालिकाको सीमा देउरालीसम्म मात्रै रहेको भेटिएको छ । ढोरपाटन उपत्यकाको शतप्रतिशत खेतीयोग्य जमिनमा बर्षौदेखि स्थानीयले भोगचलन, बेचबिखन, लालपूर्जा लिएर बसेका छन् । तर अहिले ती क्षेत्र निकुञ्जभित्र परेको नक्सा देखिएपछि अर्को झमेला आइपरेको छ ।

ढोरपाटन उपत्यकाभित्र पर्ने नबी, सेलपाखे, छेन्तुङ, निसेलढोरका भोगचलनको जग्गामा निकुञ्ज परेकोबारे राष्ट्रिय निकुञ्ज र सरोकारवाला बसेर बैठक बस्ने निर्णय भएको छ । आरक्ष क्षेत्रमा पर्ने जग्गा–जमिन र स्थानीयबासीबीच समस्या पहिचान गरी प्रतिवेदन माथि (केन्द्रमा) पठाउन र राष्ट्रिय निकुञ्जले सुझाएको सांसद भट्टचनले बताए । ढोरपाटन किन विकास भएन भन्ने विषय सरकारले अब गर्ने ‘ईआईए’ र नयाँ बन्ने कार्यविधिले निर्धारण गर्नेछ । उत्तरगंगा जलाशयुक्त जलविद्युत् आयोजना (८ सय २८ मेगावाट) निर्माण हुने वा नहुनेबारे सरकारले प्रष्ट पारेपछि ढोरपाटनको नयाँ गुरुयोजना तय हुनेछ । 

संरक्षित क्षेत्रमा खासगरी मध्यवर्ती क्षेत्रको घोषणा हुनुपर्ने हो । संरक्षित क्षेत्रभित्र पर्ने स्थानीयको सहकार्यमा वन्यजन्तुको संरक्षण, प्रवर्द्धनका लागि मध्यवर्ती क्षेत्रको आवश्यक हुन्छ । अहिलेसम्म त्यसको प्रबन्ध गरिएको छैन । पछिल्लो पटक ढोरपाटन नगरपालिकाको सीमा क्षेत्र देउराली र अहिलेसम्म भोगचलन भई लालपुर्जा भएका जग्गाको विवादले झन् समस्या सिर्जना गरेको छ । यसको समाधान ढोरपाटन शिकार आरक्ष र स्थानीयको समन्वयबाट मात्रै समाधान हुने भट्टचन बताउँछन् ।

बँदेलको व्यवस्थापनमा चुनाैती

ढारपाटन संरक्षित क्षेत्र भएकाले बँदेलको बथान निक्कै बढ्को छ । ढोरपाटन शिकार आरक्ष छिर्ने द्वार–द्वालीदेखि माथि आलु, मकै, जौ, उवा, फापर आदि बालीलाई बँदेलले पूरै बिनास गर्ने गरेको स्थानीयको गुनासो छ । बँदेलबाट बाली बिनास रोक्न स्थानीयको माग छ । पछिल्लो पटक बँदेल ‘फार्मिङ’को ऐन बनेको छ । अर्कोतिर त्यसलाई शिकारको व्यवस्था गर्ने नियमावली बनाउनेबारे छलफल भएको सांसद भट्टचनले बताए ।

०४६ सम्म जंगली जनावर खेतीबारीमा पसेर बाली नास गरेमा मार्न पाउने व्यवस्था थियो । स्थानीय हातहतियारबाट बाली विनासकारी जंगली जनवारलाई मार्न पाउने व्यवस्था ०४६ पछि हटाइएको छ । उक्त ऐनलाई परिमार्जन गरी व्यवस्थित गर्नेबारे सम्बन्धित मन्त्रालयसँग छलफल अघि बढेको उनले बताए ।

‘घरेलु हतियारले बाली बिनाशकारी जंगली जनावर मार्ने व्यवस्था ०४६ सम्म थियो । अहिले त्यसलाई थप परिमार्जित गरेर शिकार खेल्ने व्यवस्था गरेर राजस्व समेत बढ्ने गरी ऐन बनाउनु पर्छ’, भट्टचनले भने । मन्त्रालयबाटै शिकारीलाई बँदेल शिकार गर्ने अनुमतिपत्र व्यवस्था गरेर जानुपर्ने उनले तर्क छ ।

‘एकजना शिकारीलाई कम्तीमा २० हजार रुपैयाँ राजस्व लिएर अनुमति दिए हुन्छ । शिकारीको शौख पनि पूरा हुने, उसले एउटा बँदेल मारेर बेच्दा ५० हजार हाराहारी पनि पर्न जाने । राज्यसँगै र व्यक्तिलाई समेत दोहोरो फाइदा हुने भएकाले ऐन बनाउनु पर्छ भन्ने हो’, उनले भने । 

बाली बिनास गर्न बारीमा आउने बँदेललाई शिकारीले मारेपछि त्यस क्षेत्रमा बँदेलको बथान पुनः दोहोर्याएर कमै आउने गरेको स्थानीय किसान बताउँछन् ।

 


 

hAMROPATRO BELOW NEWS
TATA Below
फागुन २६, २०८०

पोखराका अशोक खड्काको पारिवारिक वातावरण सानैदेखि उद्यमशीलताको थियो । उनका बुवा सधैं एकै सुझाव दिइरहन्थे– नेपालमै केही गर्नुपर्छ । उनको बालमस्तिष्कमा त्यही छाप पर्यो । विदेश जाने सोच कहिल्यै बनाएनन् । नेप...

माघ १३, २०८०

रोल्पाका देवराज बुढामगर गाउँकै साधारण किसान हुन् । परिवर्तन गाउँपालिका–४ पाथावाङ निवासी देवराजका ६ छोरी र एक छोरा सरकारी जागिरे छन् । छोराको आसमा ६ छोरी जन्माए देवराज र उनकी श्रीमती नन्दाले । हुन पन...

फागुन ५, २०८०

श्रीमान्–श्रीमती नैं शाखा अधिकृत, त्यो पनि एकसाथ । यस्तो सुखद संयोग सरकारी सेवामा प्रवेश गर्न चाहनेमध्ये कमैलाई मात्र जुर्ने गर्छ । तर, गुल्मीको धुर्कोट गाउँपालिका वडा नम्बर–६ का सुरेन्द्र पाण्डे र रमित...

माघ २०, २०८०

नृत्यका पारखीहरूका लागि लुम्बिनी प्रदेशमा लोकप्रिय नाम हो किशोर थापा । रुपन्देहीका किशोरको परिचय खाली नृत्यकार (डान्सर)मा मात्र सीमित छैन । उनी नृत्य निर्देशक, गायक, मोडल र फूटबल खेलाडीको रूपमा समेत उत्तिकै च...

कात्तिक १९, २०८०

समय : आइतवार बिहान ७ बजे  स्थान : नलगाड नगरपालिका, १ चिउरी, जाजरकोट (भूकम्पले सबैभन्दा धेरै क्षति पुर्‍याएको ठाउँ)  ‘मेरी आमालाई किन यस्तो भयो ? मलाई पनि बाँच्न मन छैन,...

मंसिर ३०, २०८०

बुधवार काभ्रेको धुलिखेलस्थित काठमाडौं विश्वविद्यालयका १ हजार ८३८ जना विद्यार्थीमाझ सनम ढकाल दृश्यमा आए । एमबीबीएसमा सर्वोत्कृष्ट भएर गोल्ड मेडल ल्याउँदै सनम दीक्षित भएसँगै सबैमाझ परिचित भएका हुन् ।  काठम...

ओलीलाई फापेको सनराइज हल

ओलीलाई फापेको सनराइज हल

बैशाख १२, २०८१

ललितपुरको गोदावरीस्थित सनराइज हलमा नेकपा (एमाले)का दुई महत्वपूर्ण कार्यक्रम भए । एमालेको प्रथम विधान महाधिवेशन (२०७८ असोज १५ र १६ गते) सनराइज हलमै भएको थियो । विधान महाधिवेशनले विभाजनदेखि चौतर्फी घेराबन्दी...

'एमाले यो सरकारको धरौटीमा छ, बजेट सहमतिमै बन्छ'

'एमाले यो सरकारको धरौटीमा छ, बजेट सहमतिमै बन्छ'

बैशाख ७, २०८१

हामी १५औं अन्त्य गरेर १६औं योजनाको तयारीमा जाँदै छौं । दलका शीर्ष नेताबीच १६औं योजनाको विषयमा छलफल भएको छ । १५औं योजनाको असफलता र नमिलेका कुरालाई १६औं मा सुधार्छौं । हाम्रो गन्तव्य कहाँ हो भन्ने संविधानले ...

उल्लासविहीन नयाँ वर्ष, चंगुलमा परेको लोकतन्त्र

उल्लासविहीन नयाँ वर्ष, चंगुलमा परेको लोकतन्त्र

बैशाख ६, २०८१

सच्चा लोकतन्त्रमा सिमान्तमा रहेको नागरिकले पनि यो देश मेरो हो भन्ने अनुभूति गर्न सक्नेछ- माहात्मा गान्धी । माथि गान्धीको भनाइ किन उद्धृत गरिएको हो भने नयाँ वर्षको आगमन भैसकेको छ र २०८० को बिदाइ बडो हर्षपूर्वक...

x