• मनोरमा झा

परिवर्तन असहज हुन्छ । यसले परिचित कुरालाई खलबल्याउँछ, विरासतमा पाएका कुरालाई चुनौती दिन्छ र हामीबाट यस्तो साहसको माग गर्दछ जुन सामान्य दिनचर्याले विरलै माग्छ । तैपनि, परिवर्तन यसको सबैभन्दा इमानदार रूपमा, जीवनले आफैंलाई प्रमाणित गर्ने माध्यम मात्र हो, जसले आफ्ना पुर्खाले कोरेका सीमाहरूमा बाँधिन अस्वीकार गर्छ ।

समसामयिक समाजमा उदीयमान प्रवृत्तिहरूलाई केलाउँदा, सबैभन्दा कट्टरपन्थी रूढिवादी समुदायमा समेत विविध परिवर्तन अनुभव गरिएको छ । मूलतः हाम्रो संसारका रूढिवादी कुनामा लामो समयदेखि रीतिथिति र मान्यताको चेपुवामा परेका मानिसले अहिले बिस्तारै तर स्पष्ट रूपमा आफ्ना दृष्टिकोणलाई स्वतन्त्र बनाउँदै लगेको देख्न र सुन्न सकिन्छ ।

परिवर्तनको बारेमा कुरा गर्नु र त्यसमा वास्तवमै सहभागी हुनु ती समुदायमाझ जल्दोबल्दो मुद्दा बनेको छ, जुन कुनै समय यसको सबैभन्दा बढी विरोधी देखिन्थे । र यही तनावमा-पुरानो र नयाँ, विरासतमा पाएको र आफैंले रोजेको बीचको द्वन्द्वमा हाम्रो समयको सबैभन्दा मनमोहक र गहिरो मानवीय कथा लुकेको छ ।

परम्पराको भार

हरेक समाजले आफ्नो परम्पराको भार बोकेको हुन्छ । यी केवल चलन मात्र होइनन्, यी त रीतिथितिमा सङ्कुचित भएका पहिचान, स्मृति र अर्थ हुन् । मृत्यु संस्कार, विवाह समारोह वा चाडपर्वहरू; यी केवल घटना मात्र होइनन्; यी वर्तमानलाई पुर्खाको अतीतसँग जोड्ने जीवित धागो हुन् । तिनीहरूमाथि प्रश्न उठाउनु, धेरैका लागि एक प्रकारको धोका जस्तै लाग्छ ।

तैपनि, यदि हामी आफैंसँग इमानदार हुने हो भने, हामीले यो स्वीकार गर्नुपर्छ कि परम्पराको कपडामा बुनिएका हरेक धागो ज्ञानबाट मात्र बुनिएका हुँदैनन् । केही धागोहरू डरबाट बुनिएका हुन्छन् । केही सजिलोका लागि र केही सामान्यतया शक्तिशालीहरूलाई सधैँ शक्तिशाली बनाइराख्ने चाहनाबाट बुनिएका हुन्छन् ।

यो त्यो असहज सत्य हो, जसको सामना समसामयिक समाजले गर्न थालेको छ । के यसले अझै पनि हाम्रो हित गरिरहेको छ ? के यो रीतिथितिले मानव मर्यादाको सम्मान गर्छ, कि यसलाई घटाउँछ ? के यो चलनले हामीलाई एकजुट बनाउँछ, कि यसले चुपचाप कसैलाई बहिष्कृत गर्छ ?

तर कट्टरतालाई कसले परिभाषित गर्छ ? अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, मानव मर्यादाको मूल्यमा यसलाई जोगाउने अधिकार कसलाई छ ? यदि परम्पराहरू वास्तवमै मानव आत्मालाई स्वतन्त्र बनाउनका लागि हुन् भने तिनीहरूलाई किन प्रायः साङ्लोको रूपमा प्रयोग गरियो ? पवित्र मूल्य–मान्यताको रक्षा गर्ने दाबी गर्ने समुदायले आफूलाई इमानदारीपूर्वक सोध्नुपर्छ- उनीहरू धर्मको रक्षा गर्दैछन् कि केवल आफ्नो विशेषाधिकारको ?

छोरीको हातको दागबत्ती

समसामयिक समाजमा भइरहेका धेरै परिवर्तनलाई नियाल्दा एउटा विशेष परिवर्तनले शान्त क्रान्तिको रूप लिएको छ । त्यो हो, छोरीद्वारा गरिने दाहसंस्कार (अन्तिम संस्कार) । यो कदमले नामधारी धार्मिक संरक्षकका बीचमा ठूलो हलचल पैदा गरेको छ, जसले यस्ता शान्त तर साहसी कदमप्रति ठूलो असहमति र हिचकिचाहट देखाउँछन् ।

हिन्दू परम्परामा लामो समयदेखि स्थापित नियमानुसार दाहसंस्कार गर्नु ज्येष्ठ छोराको पवित्र कर्तव्य मानिन्छ । उसैले चितामा आगो सल्काउँछ, उसैले दिवङ्गत आत्मालाई अगाडिको यात्रामा पठाउँछ । यस प्राचीन परिपाटीअनुसार छोरी भने मात्र हेरेर बस्ने गर्छिन् ।

तर अचेल, छोरीहरू केवल हेरेर मात्र बसिरहेका छैनन् । उनीहरू परम्पराको पर्खाललाई भत्काइरहेका छन् ।  के आफ्ना दिवङ्गत आमाबाबुप्रतिको छोरीको प्रेम छोराको भन्दा कम पवित्र हुन्छ ? के उनले सल्काएको आगो कम चम्किलो हुन्छ ?
यसमा आपत्ति जनाउनेहरूले एउटा अकाट्य सत्यलाई स्वीकार गर्नैपर्छ; शोकले कुनै लिङ्ग चिन्दैन । छोरीका आँसु कम वास्तविक हुँदैनन् । उनीहरूको पीडा सतही हुँदैन । 

केवल मानवता

यो परिवर्तन के हो र के होइन भन्ने कुरामा स्पष्ट हुन जरुरी छ । यो न त कुनै नारीवादी अभिव्यक्ति हो, न त कुनै उत्तर–आधुनिक उत्सव नै हो । यो मानिसहरूलाई उक्साउन वा विचलित पार्नका लागि गरिएको कुनै राजनीतिक कदम पनि होइन ।

बरु, यसलाई सामुदायिक स्वतन्त्रताको वास्तविक सम्मान मानिन्छ । धार्मिक आस्थाको मूल आत्मामा नभई शताब्दीयौंदेखि यसको वरिपरि विकास भएका सामाजिक संरचनामा जडित प्रतिबन्धहरूबाट एउटा शान्त मुक्ति हो ।

जब कुनै प्रणालीले लिङ्गको आधारमा विशेषाधिकार दिन्छ, तब एउटी महिलाले त्यो विशेषाधिकार प्राप्त स्थानमा पाइला टेक्नेबित्तिकै सिङ्गो प्रणाली आफैंलाई समीक्षा गर्न बाध्य हुन्छ । प्रगतिले कसैको अनुमति माग्दैन । यसले कुनै सहमति वा स्वीकृतिको प्रतीक्षा गर्दैन । 

परम्परा र संस्कृति मानव जीवन र समाजको अभिन्न अङ्गका रूपमा छन् ।  त्यसैले विभिन्न तरिकाले आगामी पुस्ताको क्षमतालाई सीमित गर्ने प्रयास गरेका छन् । तिनीहरूले महिलालाई कहाँ उभिनुपर्छ र कहाँ उभिनु हुँदैन भनेर सिकाएका छन् । तिनीहरूले निश्चित जातजातिलाई कुन काम गर्नुपर्छ र कुन गर्नुहुँदैन भनेर तोकेका छन् । 

भनाइ नै छ, ‘परिवर्तन प्रकृतिको नियम हो ।’ नदीहरूले आफ्नो मार्ग परिवर्तन गर्छन् । ऋतुहरू परिवर्तन हुन्छन् । सभ्यताहरू बदलिन्छन् । र आजको समाजले यदि केवल बाँच्नका लागि मात्र नभई विकास गर्न चाहन्छ भने, ती हितकारी परिवर्तनलाई खुला हृदयले स्वागत गर्नुपर्छ, जसले मानव मर्यादाको दायरालाई सङ्कुचित होइन, बरु फराकिलो बनाउँछ ।

परिवर्तनशील वैचारिक दृष्टिकोण

परम्परा र रूपान्तरणबीचको तनाव न त आकस्मिक हो, न त सतही नै । यो संरचनात्मक र गहिरो छ ।

रूढिवादी समाज अज्ञानताका कारण मात्र परिवर्तनको विरोध गर्दैन । तिनीहरूको प्रतिरोध सत्ताको संस्थागत प्रणालीमा जरा गाडेर बसेको छ, जसले पुस्तौंदेखि लिङ्ग, जन्मको क्रम र सामाजिक पदानुक्रमका आधारमा भूमिका, अधिकार र रीतिथिति तय गर्दै आएको छ ।

दाहसंस्कारको संस्कार, जुन व्यक्तिगत धार्मिक अभ्यास जस्तो देखिन्छ, वास्तवमा त्योभन्दा धेरै ठूलो सांस्कृतिक सूचकको रूपमा काम गर्दछ  । जसको परिवर्तनले जीवित मानिस र उनीहरूले अगाडि बढाउन चाहेका मूल्यबीचको सामाजिक सम्झौताको व्यापक र आवश्यक पुनर्मूल्याङ्कनलाई संकेत गर्छ ।

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट, छोरीहरूले अन्तिम संस्कार स्वीकार गर्ने यो क्रमिक प्रक्रियाले एउटा वैचारिक परिवर्तनलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ । यसले वर्चस्वशाली विश्वास प्रणालीको सतहलाई फुटाइदिन्छ । यो कहिल्यै पनि विद्रोहको एउटै कार्यबाट प्राप्त हुँदैन । यो त वर्षौंदेखिको प्रश्न, जीवित अनुभव, कानूनी वकालत र व्यक्तिगत साहसको शान्त संकलन हो, जसले भित्रैबाट विभेदकारी मान्यताहरूको वैधतालाई चुनौती दिन सँगै मिलेर काम गर्छ ।

समसामयिक समाज पुरानो र नयाँ दुवै दोबाटोमा उभिएको छ । हामीले देखिरहेका उदीयमान प्रवृत्ति विद्रोहका एक्ला घटना होइनन्; यी परिपक्व बन्दै गइरहेको सभ्यताका लक्षण हुन् ।