मादल बनाउने, खरी हाल्ने र बर्ता कस्ने काममा निखारिएका छन् बुटवलका हर्कबहादुर आले । बिहान उज्यालो भएदेखि रातिसम्म मादल बनाउनु र बिक्री गर्नु उनको दैनिकी हो । ६८ वर्षीया हर्क यो काममा लागेको पाँच दशक पुगिसक्यो ।

मादल बनाउने हर्कको पुर्ख्यौली पेशा होइन तर, उनले आफू मात्र होइन, आफ्ना चार जना छोराहरूलाई पनि मादल बनाउन र बर्ता कस्नमा लगाएका छन् । गोर्खा पालुङटार नगरपालिका–१४ महवेशी स्थायी घर भएका हर्कलाई ‘बाह्रै महिना’ मादल बनाउने चटारो हुन्छ । बुटवल पुलचोकस्थित एक पुरानो घरमा ‘बुढीकोटी मादल’मा मादल किन्नेदेखि मर्मत गर्नेको सधैं भीड लाग्छ ।

५० वर्षदेखि अहिलेसम्म उनमा मादल बनाउने मोह कमी भएको छैन । हर्क नेपाली सेना (शाही सेना)को सरकारी जागिर छोडेर मादल बनाउन लागेका हुन् । ‘म वि.स.२०३६ सालमा सेनामा जागिरे थिएँ,’ उनी भन्छन्, ‘शनिबार छुट्टीको दिन मादल बनाउने ठाउँमा गएर मादल बनाउन सिकें । त्यसपछि जागिर नै छाडें । त्यो बेला सेनामा मेरो तलब ३२२ रुपैयाँ मात्र थियो । त्यो पैसाले परिवार पाल्न पनि नसकिने भएपछि मादल बनाउने काम रोजेको हुँ ।’

जेठो छोरा रामकुमार चितवनमा र माइलो छोरा दीपक पोखरामा मादल बनाउने र बिक्री गर्ने गर्छन् । साइँलो छोरा सुजन र कान्छो प्रेमले बाबा हर्क बुटवलमा सघाएका छन् ।

‘मादल मात्र होइन हामी छाला भिरेका सबै चिज बनाउने र मर्मत गर्ने गर्छौं,’ हर्क भन्छन् । उनका अनुसार अहिले बुटवलमा मादल बनाउने उनी एक्ला हुन् । राम्रो बज्नेगरी तयार गरिएका मादल बिक्रीका लागि सधैं राखिएका हुन्छन् । साथै माग अनुसारको मादलसहित दमाहा, ढोलकी, खैजरी, नाल, टयाम्पो, झयाली, खैजरी, सारंगी र मजुरा पनि बाउछोराहरू मिलेर बनाउँछन् ।  

तीजमा उनले धेरै राम्रो मादलको व्यापार गरे । ‘तीज र तिहारमा अरू समयभन्दा बढी मादल बिक्छ,’ उनी भन्छन्, ‘एउटा मादल तयार गर्न तीन दिनजति लाग्छ । तर, मादल बनाउँदा एकदिन घार तयार पार्ने, अर्को दिने कस्ने र खरी लगाउने गरिन्छ । खरी लगाएको मादललाई सुकाएर ‘फिनिसिङ’ गर्नुपर्छ,’ उनी भन्छन् ।

मादल बनाउने काठ अभाव भएको उनको गुनासो छ । काठ धादिङबाट मगाउँछन्, वार्ता (कस्ने छाला) काठमाडौंबाट ल्याउँछन् । अनि खरी यतै कतैबाट किन्ने गरेका छन् । गोरूको छाला र खरीढुङ्गाबाट मादल उत्पादन गर्ने गरेको उनी बताउँछन् ।

मादल बिक्री र मर्मतमा उनले मासिक लाख बढी आम्दानी गर्छन् । उनले महिनामा ३०० थान मादल बिक्री गर्छन् । उति नै संख्यामा पुराना मादल मर्मत पनि गर्छन् । एउटा मादल तीन हजारदेखि १५ हजार रूपैयाँसम्ममा पर्ने गर्छ ।

स्थानीय सरकारको सहयोग पाए अझै मादल उत्पादन र बिक्री बढाउन सकिने उनी बताउँछन् । उनीसँगै चार जना काम गर्नेलाई पनि राखेका छन् । कामदारले प्रतिपिस मादल बनाएको पैसा दिने गर्छन् । उनीसँग काम गरेर मादल बनाउनेहरूले पनि मासिक ३५ हजारसम्म कमाउने गर्छन् ।

उनले अहिलेसम्म दर्जनौंलाई मादल बनाउन सिकाइसकेका छन् । बसेर गर्ने काम भए पनि झिनामसिना काम गर्दा कसैले झन्झट पनि मान्ने गर्छन् । तर, गर्न सक्नेलाई राम्रो फाइदा हुने हर्कको भनाइ छ ।

मादलमा उत्तीस र छतिउनको काठको प्रयोग बढी गरिन्छ । काठमा ढंग्रो पारेर दुवै पट्टी छालाले मोरेर खरी (मसला) लगाइएको हुन्छ । खरी बनाउँदा काँस र किटको धूलो मिसाइन्छ । यसको एकापट्टि केही सानो, अर्कातर्फ अलिक ठूलो पारेर बनाइएको हुन्छ । ठूलो भागलाई भाले र सानो भागलाई पोथी भनिन्छ । मादल दुई खाले हुन्छन् । पूर्वतिरको मादल आकारमा ठूलो र पश्चिमका मादल अलिक सानो हुने उनी बताउँछन् । उनी बुटवलमा आएको धेरै वर्ष भने, भएको छैन । शुरूमा उनले पालुङटारमै मादल बनाउँदै बिक्री गरे । त्यसपछि चितवनको मुग्लिन बजार झरे । ‘मुग्लिनपछि बुटवलमा राम्रो हुन्छ भन्ने लागेर यहाँ आएको हुँ,’ उनी भन्छन्, ‘बुटवलमा सबै ठाउँको माझ (मध्ये) पर्ने रहेछ । यहाँ बिक्री पनि हुने र होलसेल पनि अलि कट्ने भएर यहाँ आएको हुँ । यहाँको व्यापार धेरै राम्रो छ । यहाँबाट अर्घाखाँची, गुल्मी, पाल्पा दाङदेखि रुकुम रोल्पासम्मका मान्छे मादल किन्न आउँछन् ।’

छोराहरू पनि यहीँ पेशा गर्छौं भनेर लागेपछि हर्कलाई खुसी लागेको छ । ‘छोराहरू पनि स्वदेशमै मादल बनाएर काम गर्दा उनी खुसी पनि छु,’ उनी भन्छन्, ‘मगरका छोराहरू विदेश जान्छु भनेर पासपोर्ट पनि बनाए । तर, जान मानेनन् । हैन बा हामी पनि यहीँ गर्छु भने, मैले सिकाइदिएँ । अहिले बाद्यबादका सबै साधन हार्मोनियम, तमला, खैजरी, डमरु, सबै चिज छोराहरूले बनाउँछन् ।’

अहिले मादलको माग कम भए पनि राम्रो मादल खोज्नेहरू आउँछन् । मादल बनाउन कानूनले बन्देज गरेका कतिपय कच्चा सामग्रीसमेत आवश्यक गर्ने भएकाले मादल बनाउने पेशाकर्मीलाई कठिन भएको हर्क बताउँछन् । मादल नेपाली समाजको एक प्रसिद्ध ताल बाजा हो ।