×

NMB BANK
NIC ASIA

शक्तिको होड

रुस र चीनबाट जोखिम महसूस गर्दै अमेरिका, आणविक हतियार नीतिमा गर्न लागेको हो परिवर्तन ?

भदौ १, २०७९

NTC
Sarbottam
Premier Steels
Marvel

रुस र चीन जस्ता निकट समकक्षी प्रतिस्पर्धीहरूबाट आफ्नो तथा आफ्ना साझेदारहरूको सुरक्षामा जोखिम पुगेको अनुभव गर्दै अमेरिकाले आणविक हतियारसम्बन्धी नीतिमा परिवर्तन गर्न खोजेको छ । 

Muktinath Bank

गत साता आणविक हतियारको निगरानी गर्ने जिम्मेवारी पाएको अमेरिकी सेनाको स्ट्राटेजिक कमान्ड (स्ट्राटकम) का कमान्डर नेभी एड्मिरल चास रिचार्डले नयाँ नीति द्रुत गतिमा तयार पारिँदै गरेको जानकारी दिएका हुन् । 


Advertisment
RMC TANSEN
IME BANK INNEWS
shivam ISLAND

अगस्ट ११ मा अलाबामाको हन्ट्सभिलमा स्पेस यान्ड मिसाइल डिफेन्स सिम्पोजियमलाई सम्बोधन गर्दै एड्मिरल रिचार्डले मस्को र बेइजिङबाट प्राप्त सुरक्षा चुनौती झन् टड्कारो बनेको बताए । 


Advertisment
Nabil box
Kumari

विशेषगरी रुसले युरोपमा नेटोको आक्रामक विस्तारका विरुद्ध प्रत्याक्रमण गरेपछि आणविक युद्धको खतरा बढेको हो । युद्ध शुरू भएपछि रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले रुसी सेनालाई आणविक हतियार समेत तयारी अवस्थामा राख्न निर्देशन दिएका थिए । 

Vianet communication
Laxmi Bank

लगत्तै रुसको साझेदार मुलुक बेलारुसले गैरआणविक हतियार भएको मुलुकको हैसियत त्याग्दै रुसको ट्याक्टिकल (सानो इलाकालाई विनाश गर्ने) आणविक हतियार आफ्नो भूमिमा राख्ने घोषणा गरेको थियो । 

रुसको यस चेतावनीका साथै चीनले पनि आणविक हतियार निर्माणको गति बढाएकाले अमेरिका चिन्तित बनेको हो । द्रुत गतिमा आर्थिक विकास गरी शक्ति आर्जन गरेको चीनले आफूलाई भूराजनीतिक र सैन्यशक्तिका रूपमा उभ्याउन कोशिश गरिरहेको सन्दर्भमा व्यापक रूपमा आणविक हतियार बनाइरहेको छ । विगत तीन वर्षमा चीनले सयौं नयाँ क्षेप्यास्त्र भण्डार (साइलो) बनाइसकेको छ । 

अझ चीनले आणविक वारहेड समेत बोक्न सक्ने हाइपरसोनिक क्षेप्यास्त्रको सफल परीक्षण गरिसकेको छ । अत्याधुनिक हतियारबाट प्राप्त अग्रतामार्फत चीन महाशक्ति बन्ने दिशामा निकै अघि बढिसकेको र एसिया–प्रशान्त क्षेत्रभन्दा बाहिर समेत उसले रणनीतिक सुरक्षा दायरा बढाउन खोजिरहेको विश्लेषकहरू बताउँछन् । 

यस्तो परिस्थितिमा अमेरिकाले आणविक निवारणसम्बन्धी नयाँ सिद्धान्त बनाउन खोजेको एड्मिरल रिचार्डले स्पष्ट पारेका छन् । उनका अनुसार, पहिलोपटक अमेरिकाले आणविक हतियार भएका दुई विरोधीहरूको सामना गर्नुपरेको छ र उनीहरूलाई बेग्लाबेग्लै तरिकाले निवारण गर्नुपर्ने भएको छ । त्यसैले निवारण सम्बन्धी नयाँ सिद्धान्त स्ट्राटकमले लेखिरहेको छ ।

रुस र चीनले एकपक्षीय रूपमा कुनै पनि द्वन्द्वलाई चर्काउनका लागि आणविक हतियारको उपयोग गर्न सक्ने भएकाले त्यसको निवारणका लागि पारस्परिक विनाशको सिद्धान्तलाई क्रमशः त्याग्दै जानुपर्ने एड्मिरल रिचार्डको आशय आफैंमा जोखिमपूर्ण छ । 

त्यसक्रममा स्ट्राटकमले पारस्परिक विनाश (म्युचुअल्ली अस्योर्ड डिस्ट्रक्सन) भनिने आणविक निवारणको परम्परागत सिद्धान्तबाट अघि बढ्न चाहेको रिचार्डको भनाइ छ ।

अमेरिका र तत्कालीन सोभियत संघले पालन गरेको उक्त सिद्धान्तअनुसार कुनै पनि मुलुकले आणविक हतियार प्रहार गरेमा त्यसको प्रतिकारस्वरूप अर्को मुलुकले निश्चित रूपमा आणविक हतियारबाट प्रत्याक्रमण गर्नेछ । त्यस्तो स्थितिमा दुवै मुलुकका साथै पृथ्वीको विशाल भाग पूरै तहसनहस हुनेछ । 

यस्तो भयावह स्थितिको परिकल्पना गर्दै विगत आठ दशकमा आणविक युद्ध नभएको हो । सन् १९६० को दशकमा क्युबाली क्षेप्यास्त्र संकटको बेलामा आणविक युद्ध हुने हो कि भन्ने आशंका गरिएको थियो तर दुवै पक्षको सुझबुझका कारण त्यसो हुन पाएन ।

तर अहिले अमेरिकाले पारस्परिक विनाशको सिद्धान्तबाट अघि बढ्ने संकेत गर्नु मानवताका लागि खतरनाक संकेत हो । रुस र चीनले एकपक्षीय रूपमा कुनै पनि द्वन्द्वलाई चर्काउनका लागि आणविक हतियारको उपयोग गर्न सक्ने भएकाले त्यसको निवारणका लागि पारस्परिक विनाशको सिद्धान्तलाई क्रमशः त्याग्दै जानुपर्ने एड्मिरल रिचार्डको आशय आफैंमा जोखिमपूर्ण छ । 

एड्मिरल रिचार्डले रुस र चीनलाई आणविक युद्धको जोखिम बढाएको दोष लगाएको भए पनि अमेरिकाले लामो समयदेखि देखाउँदै आएको आक्रामकताका कारण आणविक हतियारहरूको विस्तार भएको तथ्यलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन । 

यसको ताजा उदाहरण इरान हो । इरानसँगको आणविक सम्झौतालाई अमेरिकाले एकपक्षीय रूपमा रद्द गरी उसमाथि कठोर प्रतिबन्ध लगाएपछि अहिले इरानले आणविक हतियार निर्माणका लागि आवश्यक युरेनियम संवर्धन गर्न थालेको छ । आफूसँग आणविक हतियार बनाउने क्षमता विकसित भइसकेको तर हतियार बनाउने निर्णय नलिइएको इरानी राष्ट्रपतिका सल्लाहकार कमाल खर्राजीले बताएका छन् । 

त्यसबाहेक अमेरिकाले रुससँग गरेको आणविक हतियार न्यूनीकरण सन्धि (स्टार्ट) सन् २०२६ सम्म कायम रहेको भए पनि युक्रेन युद्धपछि अमेरिकाले रुसमाथि लगाएको प्रतिबन्धका कारण त्यसको कार्यान्वयनमा बाधा पुगिरहेको छ । उक्त सन्धिले दुवै देशलाई आणविक वारहेड राख्न मिल्ने लामो दूरीको क्षेप्यास्त्र संख्या १५ सय ५० मा सीमित गर्छ । 

सन्धिअन्तर्गत अमेरिकाले रुसको रणनीतिक आणविक हतियार राखेको स्थानको निरीक्षण गर्न पाउने भए पनि रुसले अहिले त्यसमा अस्थायी रोक लगाएको छ । दुई देशबीच अविश्वासको वातावरण कायम रहुन्जेल सन्धिको कार्यान्वयन समस्यामा पर्नेछ । अनि सन्धिको म्याद सन् २०२६ मा गुज्रेपछि त्यसको निरन्तरता अनिश्चित हुँदा अहिले कायम रहेको आणविक स्थिरता समेत जोखिममा पर्नेछ ।  

चीनले द्रुत गतिमा आणविक हतियार निर्माण गर्नुमा पनि अमेरिकाप्रतिको अविश्वास नै प्रमुख कारण हो । त्यसो त चीनले आणविक हतियारको प्रथम उपयोग नगर्ने (नो फर्स्ट युज) नीति रहेकाले आफूले जति हतियार बनाए पनि त्यसबाट आणविक युद्धको परिस्थिति निर्माण नहुने बताएको छ । तर ताइवान लगायतका क्षेत्रमा अमेरिकाले चीनलाई निरन्तर उत्तेजित पार्दै जाँदा चीनको धैर्यको बाँध नतोडिएला भन्न सकिन्न । 

परिस्थितिलाई थप जोखिममा पार्ने गरी बरू अमेरिकाले प्रथम उपयोग नगर्ने नीति चाहिँ परित्याग गर्न खोजेको हो कि जस्तो देखिन्छ । राष्ट्रपति जो बाइडनले अमेरिकाको रक्षा रणनीति र आणविक हतियार नीतिलाई रक्षा मन्त्रालय पेन्टागनको नेतृत्वमा समीक्षा गराइरहेका छन् । एड्मिरल रिचार्डले पनि गत साता त्यसैको प्रसंग झिकेका हुन् । 

बनाउन खोजिएको नयाँ नीतिले अमेरिकालाई गैरआणविक जोखिमको प्रतिकार गर्न समेत आणविक हतियारको उपयोगलाई छुट दिने बताइन्छ । आर्म्सकन्ट्रोल डट्कमका डेरिल जी किम्बालका अनुसार, बाइडनले अमेरिका तथा उसका साझेदारमाथि हुन सक्ने आणविक आक्रमणको निवारण गर्नु मात्र आणविक हतियारको उद्देश्य नभएको बताएका छन् । बरू उनले ओबामा प्रशासनको एक नीतिलाई स्वीकृति दिँदै गैरआणविक जोखिमको प्रतिकारमा आणविक हतियार उपयोगलाई छुट दिलाउन खोजिरहेका छन् । 

गत मार्च महिनामा द वाल स्ट्रीट जर्नलले प्रकाशित गरेको खबरअनुसार, शत्रुको परम्परागत, जैविक, रासायनिक तथा साइबर आक्रमण रोक्न समेत अमेरिकाले आणविक हतियार उपयोग गर्न सक्छ । ‘अमेरिका वा उसका साझेदार र सहयोगीको महत्त्वपूर्ण स्वार्थको प्रतिरक्षा गर्ने चरम परिस्थिति’ मा आणविक हतियार उपयोग गरिने शर्त राख्न खोजिएको छ । 

चरम परिस्थितिको व्याख्या जसरी गर्दा पनि हुने भएकाले आणविक हतियार उपयोगको जोखिम ह्वात्तै बढेको देखिन्छ । उदाहरणका लागि, ताइवानको सुरक्षामा चीनको जोखिमले चरम परिस्थिति निर्माण गरेको भन्दै अमेरिकाले आणविक हतियार उपयोग गर्न सक्ने अनुमति नयाँ नीतिले दिनेछ । 

खतरनाक कुरा त के भने आणविक भिडन्तको जोखिम घटाउनका लागि अमेरिकाले चीन र रुससँग संवाद गर्ने पनि कुनै टुंगो छैन । ‘यूएस–चाइना न्युक्लीयर रिलेसन्स : दी इम्प्याक्ट अफ स्ट्राटेजिक ट्रायांगल्स’ नामक पुस्तकका लेखक डा डेभिड सान्टोरोले निकट भविष्यमा आणविक हतियार नियन्त्रणको उपाय अपनाइने कुनै सम्भावना नदेखिएको बताएका छन् । 

खतरनाक कुरा त के भने आणविक भिडन्तको जोखिम घटाउनका लागि अमेरिकाले चीन र रुससँग संवाद गर्ने पनि कुनै टुंगो छैन । ‘यूएस–चाइना न्युक्लीयर रिलेसन्स : दी इम्प्याक्ट अफ स्ट्राटेजिक ट्रायांगल्स’ नामक पुस्तकका लेखक डा डेभिड सान्टोरोले निकट भविष्यमा आणविक हतियार नियन्त्रणको उपाय अपनाइने कुनै सम्भावना नदेखिएको बताएका छन् । 

रुस र चीनले आफ्ना आणविक हतियारहरूको समन्वय गर्ने सम्भावना नरहेको भए पनि दुई देशले सन् २०१० को दशकदेखि संवेदनशील सुरक्षाका विषयमा सहकार्य गरिरहेका छन् । त्यसले पनि अमेरिकालाई चिन्तित बनाएको देखिन्छ । 

चीन र रुसले आआफ्नो महत्त्वाकांक्षालाई मिश्रण गर्दा फाइदा हुने आकलन गरेमा अमेरिकाले एकैपटक दुईतर्फबाट आणविक जोखिमको सामना गर्नुपर्ने एड्मिरल रिचार्डले पनि स्वीकार गरेका छन् ।

दुई देशलाई एकैपटक घेराबन्दी गर्ने अनि परिआएमा उनीहरूसँग लड्ने बाइडन प्रशासनको संकल्प देखिएकाले आणविक भिडन्तको सम्भावना झनै बढेको हो । आफ्नै नीतिका कारण दुईवटा आणविक शक्तिको एकोहोरो ध्यान आफूविरुद्ध केन्द्रित हुँदा अमेरिकाले आणविक सिद्धान्तमा परिवर्तन ल्याउन खोजिरहेको छ जसले जोखिमलाई वृद्धि गर्छ । 

दुःखको कुरा, आणविक हतियार भएका मुलुकहरूले आणविक हतियार अप्रसार सन्धि (ननप्रोलिफरेसन ट्रीटी) को मर्मलाई कुल्चँदै अत्याधुनिक हतियार बनाउन प्रतिस्पर्धा गरिरहेकाले संसार आमविनाशको डिलमा उभिनुपरेको छ ।  

पढ्नुहोस् यो पनि :

hAMROPATRO BELOW NEWS
TATA Below
माघ १५, २०८०

अन्तिम समयमा आएर कुनै फेरबदल नभएको खण्डमा सम्भवत: आज एनसेलको शेयर खरिद बिक्री सम्बन्धमा छानबिन गर्न सरकारले गठन गरेको समितिले आफ्नो अध्ययन प्रतिवेदन बुझाउने छ । बहस चरम उत्कर्षमा पुगेका कारण एक निजी कम्पनीको अप्...

माघ २, २०८०

आफ्नो तेस्रो कार्यकालको दोस्रो वर्षलाई प्रभावकारी बनाउने भनी दाबी गरेका प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले कांग्रेस महामन्त्री गगन थापालगायत केही नेतासँग नियमित सल्लाह सुझाव लिन थालेका छन् । रा...

माघ १८, २०८०

चरम आर्थिक संकटबाट गुज्रिएको श्रीलंकाले सन् २०२२ को अन्त्यतिर औषधि किन्ने क्षमता पनि गुमाएको थियो । ५० अर्ब डलरभन्दा बढीको विदेशी ऋण 'डिफल्ट' भएको थियो भने लाखौंले रोजगारी गुमाएका थिए । दशौं लाख मान्छे...

पुस १८, २०८०

देशका विभिन्न शहरमा गरिब–मजदूरहरूले छाक काटेर सहकारीमा जम्मा गरेको पैसा बदनियतपूर्ण ढंगले हिनामिना गरेर टेलिभिजनमा लगानी गरेको विषयले बजार तातिरहेको छ, जसमा जोडिएका छन् रास्वपा सभापति रवि लामिछाने...

मंसिर १९, २०८०

कुनै राजनीतिक संक्रमण वा अवरोध नभएको समयमा मन्त्रीहरूबीच कसले राम्रो काम गर्ने भनेर प्रतिस्पर्धा हुनुपर्ने हो । तर, विडम्बना ! सहज राजनीतिक अवस्थामा पनि झन्डै एक वर्षसम्म सरकारमा रहेका अधिकांश मन्त्रीको कार्यप्रगति ...

पुस ६, २०८०

एकाधबाहेक अधिकांश मन्त्रीले प्रभावकारी कार्यसम्पादन गर्न नसकेपछि प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ स्वयंले मन्त्रीहरूलाई प्रस्ट चेतावनी दिएका छन् । नेपालीलाई नक्कली भुटानी शरणार्थी बनाएर अमेरिका ला...

ओलीलाई फापेको सनराइज हल

ओलीलाई फापेको सनराइज हल

बैशाख १२, २०८१

ललितपुरको गोदावरीस्थित सनराइज हलमा नेकपा (एमाले)का दुई महत्वपूर्ण कार्यक्रम भए । एमालेको प्रथम विधान महाधिवेशन (२०७८ असोज १५ र १६ गते) सनराइज हलमै भएको थियो । विधान महाधिवेशनले विभाजनदेखि चौतर्फी घेराबन्दी...

'एमाले यो सरकारको धरौटीमा छ, बजेट सहमतिमै बन्छ'

'एमाले यो सरकारको धरौटीमा छ, बजेट सहमतिमै बन्छ'

बैशाख ७, २०८१

हामी १५औं अन्त्य गरेर १६औं योजनाको तयारीमा जाँदै छौं । दलका शीर्ष नेताबीच १६औं योजनाको विषयमा छलफल भएको छ । १५औं योजनाको असफलता र नमिलेका कुरालाई १६औं मा सुधार्छौं । हाम्रो गन्तव्य कहाँ हो भन्ने संविधानले ...

उल्लासविहीन नयाँ वर्ष, चंगुलमा परेको लोकतन्त्र

उल्लासविहीन नयाँ वर्ष, चंगुलमा परेको लोकतन्त्र

बैशाख ६, २०८१

सच्चा लोकतन्त्रमा सिमान्तमा रहेको नागरिकले पनि यो देश मेरो हो भन्ने अनुभूति गर्न सक्नेछ- माहात्मा गान्धी । माथि गान्धीको भनाइ किन उद्धृत गरिएको हो भने नयाँ वर्षको आगमन भैसकेको छ र २०८० को बिदाइ बडो हर्षपूर्वक...

x