×

जीवन त्यस्तो चमत्कार हो, जो आफैँमा शून्य छ, शून्यमा विचरण गर्छ । ऊ शून्य पनि हो अनि शून्यकै खेल पनि हो । शून्यबाटै उठ्छ, शून्यमै खेल्छ र शून्यमै हराउँछ । हराउँछ भन्नुको अर्थ बिलाउँछ भन्ने होइन । त्यसैले त पुनः उठ्छ । थाहा छैन कताबाट उठ्छ तर उठ्न भने उठेकै हुन्छ । मात्र के हो भने उठान पनि शून्य, बैठान पनि शून्य । खेल्ने पनि शून्य, खेलाउने पनि शून्य र खेल मैदान पनि शून्य । अनि भएन त चमत्कार ? यसो त पूर्ण भन्नेहरू पनि उत्तिकै छन् । उनीहरूका अनुसार जीवनको यात्रा पूर्णबाटै शुरू हुन्छ र पूर्णमै पुगेर टुङ्गिन्छ । यहाँ आउने पनि पूर्ण नै हुन्छ र ल्याउने पनि पूर्ण नै हुन्छ । आश्चर्य त के भने पूर्णबाट पूर्ण निकाल्दा निकाल्नेवाला पनि पूर्ण नै रहन्छ । तथापि पूर्णमा सूक्ष्म अपेक्षा बाँकी नै रहन्छ । किनभने पूर्ण भन्नेबित्तिकै कति पूर्ण भन्ने हुन्छ तर शून्यमा त्यो पनि समाप्त हुन्छ । 

बुद्धदर्शनका अनुसार जीवनलाई बुझ्न वा जीवनले खोजेको पाउन शून्यमै पुग्नुपर्छ, शून्यमै झर्नुपर्छ तर संसारमा प्रायः के हुन्छ भने जे मिलेको छ त्यसैलाई समाउने प्रयास गरिन्छ । त्यसैलाई सर्वस्व ठानिन्छ, सर्वस्व मानिन्छ तर शून्य भनेको शून्य नै हो । शून्यलाई के समाउने, कहाँ समाउने तर हुन्छ यही । के–केन पाएजस्तो जस्तो गरी देख्ने, देखाउने, समाउने, समाउने प्रयास गरिन्छ । भेटिएकालाई जम्मा गर्न खोजिन्छ नभेटिकालाई भेट्ने प्रयास गरिन्छ, जसले गर्दा जीवन कहिल्यै नसुल्झिने गुथ्थी बन्दै गएको छ । जीवनको यही गाँठो बुझाउने र फुकाउन सिकाउने पुस्तकको नाम हो ‘जिउनुको मज्जा’ । 
न्युयोर्क टाइम्सको बेस्ट सेलरमा पर्न सफल यस पुस्तकलाई ‘योङ्गे मिङ्ग्युर रिम्पोछे’ले लेखेका हुन् । ‘एरिक स्वान्सन’को सहलेखन रहेको यस पुस्तकलाई डा सरोज धितालले नेपालीमा अनुवाद गरेका हुन् । पेशाले शल्यचिकित्सक डा धिताल पछिल्लो समयमा खासगरी बुद्धदर्शनप्रति आकर्षित हुँदै गएका छन् । यसअघि नै ‘छोक्नी रिम्पोछे’को ‘चित्त खुलोस् हृदयसँगै’को नेपाली अनुवाद गरिसकेका डा धितालको त्यसैको निरन्तरता हो यो, जसमा आधार, मार्ग तथा फल गरी तीन भाग र १८ प्रकरण छन् । यीमध्ये पहिलो भागमा आठ, दोस्रो भागमा छ र तेस्रो भागमा चार प्रकरण छन् । 


Advertisment

यी प्रकरणमार्फत् जीवन भनेको के हो, उसले खोजेको के हो र कसरी प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने कुरालाई सरल ढङ्गले सम्झाउने काम गरेका छन् लेखकले । पुस्तक अनुवाद भए पनि पढ्दै जाँदा अनुवादजस्तो लाग्दैन । अपितु मूल लेखक नै उनै हुन् कि भन्ने भान पर्न सक्छ जो कोहीलाई पनि । बोलीचालीमा डा धितालको आफ्नै शैली छ, मिठास छ, स्वाद छ । यही मिठास र स्वाद राम्रैसँग पाइन्छ, जसले गर्दा पुस्तक थप रोचक र पठनीय हुन पुगेको छ भन्नै पर्ने हुन्छ । 


Advertisment

महाभारतमा एउटा कथा छ । १८ अक्षोहिणी योद्धाले वीरगति पाएका थिए रे त्यस युद्धमा तर त्यसका एउटा पात्र बर्बरिकको टाउकोले भने केवल कृष्णलाई मात्र देखेको थियो रे व्यासजीले भनेका । सायद त्यो टाउको पनि बुद्धजस्तै दार्शनिक पो रहेछ कि । नत्र बुद्धले संसारमा सून्यबाहेक केही नदेखेझैँ उसले कृष्णबाहेक अरूलाई किन नदेखेको होला र !  थाहा छैन कृष्ण पूर्ण हुन् कि शून्य तर बर्बरिकले देखेका भने कृष्ण नै थिए । हुन सक्छ उनले पनि कृष्ण भनेर सोही शून्यतर्फ नै इशारा गरेका पो हुन् कि । जे होस् बुद्ध दर्शनका अनुसार जीवन शून्यकै खेल हो । हामी क्षणिकरूपमा जे देख्छौँ वा पाउँछौँ त्यसैमा भुल्छौँ, त्यसैको पछि लाग्छौँ र सत्यको नजिक पुग्न सकिरहेका छैनौँ । पुग्न–पुग्न खोज्छौँ तर नजिकतिरै पुगेपछि बाटो बिराउँछौँ र दुःख पाउने गर्छौँ । 

प्रकृतिको नियम के हो भने पाउनका लागि गुमाउनुपर्छ । पाएको छाड्दै गए पाइन्छ, समाउन खोज्दा पाएको पनि फुत्किन्छ । बुद्धदर्शनको विशेषता भनेकै यसैलाई बुझाउनु हो । उनले यही सिकाएका छन्, यही देखाएका छन् । पाएको चीजको पछि नलाग्ने हो भने, त्यसैमा नहराउने हो भने पक्कै हामी पनि सोही परम सत्यको नजिक पुग्न सक्छौँ, सोही विराट सत्यको सुवास पाउनेछौँ, जुन बुद्ध पाएका थिए । यस पुस्तकमा लेखकले आफ्नै अनुभवका आधारमा यिनै कुरालाई बुझाउने प्रयास गरेका छन् । 

मूलतः संसारमा कमिलादेखि हात्तीसम्म र मानिसदेखि भुसुनासम्म सबैले खोजेका खुसी र आनन्द हो । थाहा छैन जड प्राणीले के खोज्छन् कुन्नि ? हुन सक्छ यही नै खोजिरहेका पो हुन् कि ? तर चेतन प्राणीले खोजेका भने खुसी र आनन्द नै हो । यसैका लागि रातदिन प्रयत्न गर्छ । प्रयत्न गर्दागर्दै अस्ताउँछ र पुनः अर्को दिन लिएर उदाउन पुग्छ । यसैबाट जीवन चलेको छ, चल्दै आएको छ । यस्तै अवस्था रहे सम्भवतः यसी गरी चली रहनेछ । खुसी बाहिर होइन आफैँभित्र छ तर बाहिर खोज्ने बानी परेकाले खोजी बाहिरै हुन्छ र त्यतै हराउँछ, हराउँदै आएको छ । 

पाउनका लागि भित्र छिर्नुपर्ने हुन्छ तर के गर्ने ढोकामा भोटे ताल्चा झुन्डिएको छ । यस्तो अवस्थामा पहिले त्यसैलाई खोल्नुपर्ने हो तर खुल्छ कसरी । जब लौ मार्‍यो ! ढोका त बन्द पो रहेछ भन्दै अर्कैतिर लाग्न थालिन्छ भने । अहिलेसम्म भएकै यही हो । यस पुस्तकले सोही ताल्चालाई देखाएको छ, बुझाएको छ र खोल्ने तरिका सिकाएको छ । यस अर्थमा पुस्तक संसारभरिकै मानिसले पढ्नै पर्ने हुन पुगेको छ । सायद न्युयोर्क टाइम्सको बेस्ट सेलरमा पर्नुको कारण पनि यही नै हुनुपर्छ । 

जीवनका कर्ता धेरै छन्, धेरै कर्ताले काम गरेका छन् तर ती सबै मनकै खेल हुन्, रूप हुन् । कर्ता निर्माण गर्ने पनि मन नै हो, कर्म निर्माण गर्ने पनि मन नै हो तर त्यही मन कहाँ छ भन्ने कुरा कसैलाई पनि थाहा छैन । संसारका एकसेएक वैज्ञानिकहरूसमेत बेखबर छन् यस बारेमा ।  तथापि यथार्थ के हो भने मन भन्ने चीज हुँदै नभएको चाहिँ होइन । छ, जब्बर छ । छ र त पो सबै काम गराइरहेको छ । गर्ने पनि उही हो, गराउने पनि उही हो । अनि गरिसकेपछि लौ हेर है दुनियाँ ! मैले यस्तो गरेँ भनेर देखाउने र रमाउने पनि उही हो । यस्तो अवस्थामा कसरी छैन भन्ने ? त्यसैले जबसम्म हामी यही मनको विशेषतालाई पिँधैसम्म पुगेर निरीक्षण गर्न सक्दैनौँ तबसम्म खुसी भन्ने चीज टाडै रहन्छ । पुस्तकमा लेखकले यिनै कुरालाई व्यावहारिक उदाहरणबाट सम्झाउने काम गरेका छन् । यस अर्थमा लेखक र अनुवादक धन्यवादका पात्र भएका छन् । 

अन्त्यमा आफ्ना भनाइहरू लेखक र अनुवादकमा समर्पण गर्दै बिदा हुन चाहन्छु । त्वदीयं वस्तु गोविन्द ! तुभ्यमेव समर्पये ।  भवतु सर्वमङ्गलम् !

जेठ २४, २०८१

शब्दाङ्कुर प्रकाशन र वर्तमान कविता समूहको आयोजनामा विश्व वातावरण दिवस (पर्यावरण दिवस)को अवसर पारेर  हरित काव्य गोष्ठी सम्पन्न भएको छ । बुधवार पशुपति क्षेत्रको किरातेश्वर मृगस्थलीस्थित सत्य सनातन बाबाको कुट...

जेठ ५, २०८१

सू ब्रिजम्यानद्वारा लिखित ‘द सीक्यू एज’ पुस्तक सार्वजनिक गरिएको छ । काठमाडौंमा आयोजित एक कार्यक्रममा लेखिका सू​को उपस्थितिमा पुस्तक सार्वजनिक गरिएको हो ।  अन्तर्राष्ट्रिय प्रकाशन ‘फो...

बैशाख २१, २०८१

‘जब टेक्छु  यो लमतन्न राजमार्ग  टेकेँ जस्तो लाग्छ – आपाको आङ चालिस बसन्तअघि लक्का जवान हुँदा  गिट्टि सपनाको अलकत्रा घोलेर  बनाएका थिए रे आपाले यो मार्ग’ बीस बस...

कात्तिक २८, २०८०

गोपी मैनाली   कविहरूले केका लागि कविता लेख्छन् भन्नेमा मत्यैक्यता पाइँदैन । कोही आनन्दका लागि भन्छन्, त कोही उपयोगिताका लागि । अझ कोही त अभिव्यञ्जनाको अर्को उद्देश्य नै हुँदैन भन्ने गर्छन् ।  ...

बैशाख ७, २०८१

दिवंगत साहित्यकार प्रकट पङ्गेनी (शिव) का प्रकाशन हुन बाँकी कृति गण्डकी प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले प्रकाशन गरिदिने भएको छ ।  प्रतिष्ठानका कुलपति सूर्य खड्का विखर्चीको अध्यक्षतामा बिहीबार बसेको बैठकले गजलकार ...

चैत ३०, २०८०

लेखक एवं पत्रकार अखण्ड भण्डारीको उपन्यास ‘बोरा’ विमोचन भएको छ ।  अन्नपूर्ण पोस्ट दैनिकका प्रधान सम्पादक भण्डारीको ‘बोरा’ उपन्यास शुक्रवार काठमाडौंमा आयोजित कार्यक्रममा विमोचन गरिए...

भगवान् भेटिने सूत्र

भगवान् भेटिने सूत्र

असार २९, २०८१

भगवान्‌का कुरा गर्ने धेरै छन् तर भगवान् कस्ता हुन्छन् त्यो भने कसैलाई पनि थाहा छैन । भगवान् कस्ता हुन्छन् भनेर सोध्ने हो भने शायद सबै निरुत्तर नै रहने छन् । हदैभए भगवान् भगवान्जस्तै हुन्छन् भन्नेसम्म फेला पर्ला...

देश पहिले, अनि मात्र सत्ता

देश पहिले, अनि मात्र सत्ता

असार २७, २०८१

बेलायतमा भर्खरै सम्पन्न संसदीय निर्वाचनमा १४ वर्षपछि लेबर पार्टीले तल्लो सदन अर्थात्  'हाउस अफ कमन्स्'मा प्रचण्ड बहुमत हासिल गर्‍यो । ६५० सदस्यीय तल्लो सदनमा लेबर पार्टीले करिब ६३ प्रतिशत अर्थात् ४१२ ...

प्रतिपक्षमा हुत्तिने भएपछि माओवादीमा देखिएको छटपटी र आत्मरति

प्रतिपक्षमा हुत्तिने भएपछि माओवादीमा देखिएको छटपटी र आत्मरति

असार २६, २०८१

प्रमुख सत्ता साझेदार नेकपा (एमाले)ले साथ छोडेपछि प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले दुई दिनपछि (असार २८) प्रतिनिधि सभामा विश्वासको मतको सामना गर्दैछन् । ‘विश्वासको मत नपाउने जान्दाजा...

x