तत्कालीन मुख्यमन्त्री शंकर पोखरेल नेतृत्वको लुम्बिनी प्रदेश सरकारमा सामेल भएपछि पार्टीले पदमुक्त गरेका पूर्व मन्त्री विजयबहादुर यादव अहिले गाउँमै मिल चलाउँदैछन् । पूर्व भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्री यादव बाँकेको डडुवा गाउँपालिका–१ मा रहेको दुर्गा राइस मिलमा व्यस्त हुन्छन् ।

नेकपा विभाजन भएर बनेको एमाले नेतृत्वको सरकारमा काँध थाप्न पुगेका थिए यादव तर पार्टीले कारवाही गरेपछि उनी पदमुक्त बन्न पुगे ।

हाल बिहान–साँझ खेतीपाती र दिउँसो राइस मिलमा दिन बिताउने गरेको उनी बताउँछन् । ‘बेला–बेला जनताको घरदैलोमा पनि पुग्ने गरेको छु,’ यादव भन्छन्, ‘राइस मिल चलाउँछु । खेती किसानी पनि गर्छु, गाउँमै व्यस्त छु । जनताको सेवा गर्न पदमै बस्नुपर्छ भन्ने पनि त छैन नि !’

पार्टीको ह्वीप उल्लंघन गरेपछि उनी पदमुक्त भएको ६ महिनाभन्दा बढी भयो । यादव जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) नेपाल बाँकेको क्षेत्र नम्बर २ (१) बाट प्रत्यक्ष निर्वाचित सांसद थिए ।

पार्टी निर्देशन विपरीत उनीसहित ४ सांसद पोखरेल नेतृत्वको सरकारमा गए । ४ महिना मन्त्री बने ।

मन्त्री बन्नुअघि उनी कृषि, वन तथा वातावरण समितिका सभापति थिए । अब उनी आगामी निर्वाचनमा उम्मेदवार बन्ने गरी राजनीतिमा पुनः सक्रिय हुने सोचमा छन् । निर्वाचन आयोगले उपेन्द्र यादव नेतृत्वको टीमलाई गत साउनमा आधिकारिता दिएपछि उनी पदमुक्त भएका हुन् ।

***

राष्ट्रियसभा सदस्य दृगनारायण पाण्डे अहिले आफ्नै गृहजिल्ला कपिलवस्तुमा व्यस्त छन् । उनको कार्यकाल यहीँ फागुन २० गते सकिँदैछ । नेकपा एमालेबाट उम्मेदवार बनेर कपिलवस्तु क्षेत्र नम्बर क्षेत्र नम्बर २ (१) बाट निर्वाचित पाण्डेले शंकर पोखरेल सरकार ढल्ने देखेपछि प्रदेश सांसद पदबाट राजीनामा दिएर कांग्रेस प्रवेश गरेका थिए । कांग्रेसले उनलाई राष्ट्रियसभा उपनिर्वाचनमा लुम्बिनी प्रदेशबाट उम्मेदवार बनायो । उनी चुनाव त जिते तर ६ महिना आसपास मात्रै उनको कार्यकाल रह्यो ।

नेकपा माओवादी केन्द्रले कारवाही (एमाले प्रवेशबापत) गरेर पदमुक्त भएका सांसद चन्द्रबहादुर खड्काको ठाउँमा उपनिर्वाचन हुँदा पाण्डेले जितेका थिए । खड्काको कार्यकाल गोलाप्रथाबाट ४ वर्ष मात्रै परेको थियो । खड्काले सांसद रहेको कार्यकालमा बाँकी रहेको समय मात्रै पाण्डे सांसद हुन पाउने प्रावधानअनुसार फागुन २० गते उनको कार्यकाल सकिँदैछ ।

सत्ताको रापतापमा लिएको निर्णयप्रति पाण्डेलाई पश्चाताप छ । ‘सबैको प्रेसर र दबाबमा सांसद पदबाट राजीनामा दिएँ,’ पाण्डे भन्छन्, ‘अहिले आएर कमजोरी गरेजस्तो लाग्यो । राजनीतिमा तत्कालीन हेरेर नहुने रहेछ । अहिले कपिलवस्तुको महाराजगञ्ज गाउँमा छु । जनतासँग भेटघाट बढाएको छु ।’

उनी २ पार्टीको राजनीतिमा रहे । उनले एमाले र कांग्रेसको राजनीतिमा धेरै फरक पाए । राष्ट्रिय सभामा पनि समावेशिताको नाममा क्षमताहीन व्यक्तिहरू पुगेका उनी बताउँछन् । उनका अनुसार गाउँमा बस्दा सबैसँग भेटघाट हुन्छ, एकाग्र भइन्छ, अध्ययन गरिन्छ ।

***

सत्ताको कोपभाजनमा परेर पद गुमाएका अर्का सांसद हुन् रूपन्देहीका सन्तोषकुमार पाण्डेय । उनी रूपन्देहीको क्षेत्र नम्बर ३(२) बाट निर्वाचित जसपाका सांसद थिए । पाण्डेय जनताको घरघरमा पुग्ने युवा नेता हुन् । उनी लुम्बिनी सरकारको भौतिक पूर्वाधार तथा विकास मन्त्री बने । उनी अहिले लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी (लोसपा) नेपालमा सक्रिय छन् । उनी आउँदो निर्वाचनको तयारी पनि गरिरहेका छन् ।

आउँदो निर्वाचनमा पार्टीका उम्मेदवारलाई जिताउने गरी पार्टी काममा खटिएको उनले बताए । पाण्डेय नेकपा एमालेमा प्रवेश गर्ने चर्चा पनि छ तर अहिले नै एमालेमा प्रवेश गर्ने निचोडमा पुगी नसकेको उनी बताउँछन् । 

उनी भन्छन्, ‘म अहिले एमाले प्रवेश गर्ने सोचमा छैन । म जनताको मनमा प्रवेश गर्ने हो । जनताको मनमा रहन्छु, जनताको सुखदुःखमा रमाउँछु ।’

उनी पोखरेल नेतृत्वको सरकारमा ४ महिना भौतिक पूर्वाधार तथा विकास मन्त्री भए । पाण्डे प्रदेश सभामा धेरै बोल्ने सांसदभित्र पर्थे । आफू स्थानीय तह निर्वाचनको प्रचारमा केन्द्रित रहेको उनी बताउँछन् । सांसदबाट हटेपछि नेता मात्रै भएर पनि जनताको घरमा जानुको छुट्टै मज्जा हुने उनी बताउँछन् । 

***

जसपाकी पूर्व सांसद कल्पना पाण्डे काठमाडौंमा उपचाररत छिन् । उनी जीबीएस (प्यारालाइसिस जस्तै) रोगले काठमाडौंको नर्भिक अस्पतालमा अचेत रहेकै बेला मन्त्री र सांसद पद गुम्यो । अहिले पनि उनी पूर्ण निको भएकी छैनन् ।

अर्घाखाँचीको छत्रदेव गाउँपालिकाकी पाण्डे समानुपातिक सांसद थिइन् । उनी पदमुक्त भएपछि जसपाले उनको ठाउँमा निर्मला मुडभरीलाई सांसद बनाएको छ । 

‘हामीले गल्ती गरेजस्तो लाग्दैन,’ पूर्व मन्त्री पाण्डे भन्छिन्, ‘हाम्रो पार्टीमा २ अध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो । एउटाले पत्र पठाएर एमालेको नेतृत्वको सरकारमा जान निर्देशन आयो । अर्का अध्यक्ष उपेन्द्र यादवले पदमुक्त गर्न सभामुखलाई पत्र पठाउनुभयो । निर्वाचन आयोगले पार्टीको आधिकारिकता दिँदा यादव पक्षलाई दिएपछि पदमुक्त भएका हौं ।’

उनी आफू पूर्ण रूपमा निको भएपछि पुनः लोसपाको राजनीतिमा सक्रिय हुने बताउँछिन् । पोखरेल सरकारले पाण्डेको उपचारका लागि १८ लाख दिने निर्णय गरे पनि नयाँ सरकार आएपछि १० लाख मात्र दिएको पाण्डेले बताइन् । आफ्नो उपचारका लागि आर्थिक अभाव रहेको उनले बताइन् । 

उनी पोखरेल नेतृत्वको सरकारमा उद्योग, वन तथा पर्यटन मन्त्री थिइन् । 

*** 

जसपाकै अर्की सांसद सुमन शर्मा रायमाझी पनि केही समय राज्यमन्त्री बनिन् । केही समयपछि राजीनामा दिएका कारण उनको पद जोगिएको थियो । उनी अहिले माओवादीका मुख्यमन्त्री कूलप्रसाद केसी नेतृत्वको सरकारमा भूमि व्यवस्था तथा कृषि मन्त्री छिन् । 

***

एमाले प्रदेश सांसदबाट राजीनामा दिएका दाङका अमरबहादुर डाँगी अहिले मुख्यमन्त्री केसीका प्रमुख राजनीतिक सल्लाहकार छन् । मुख्यमन्त्री केसीले मन्त्रिपरिषद्को पहिलो बैठकबाटै डाँगीलाई सल्लाहकार नियुक्त गरेका थिए । पोखरेल पुनः मुख्यमन्त्री नियुक्त भएपछि असन्तुष्टि जनाउँदै उनले राजीनामा दिएका थिए । उनको सुविधा ८० हजार ८०० रुपैयाँ छ । उनी एमालेबाट दाङ क्षेत्र नम्बर २(२) बाट प्रत्यक्ष निर्वाचित भएका थिए ।

***

नेकपा माओवादी केन्द्र गुल्मी क्षेत्र नम्बर २(२) बाट निर्वाचित सांसद दिनेश पन्थीले तत्कालीन नेकपा विभाजन भएपछि एमाले रोजे । एमाले र माओवादी केन्द्र अलग–अलग भएपछि माओवादीले कारवाही गरेर उनलाई पदमुक्त गरायो । उनी अहिले गुल्मी एमालेको इन्चार्ज छन् ।

एमाले केन्द्रीय सदस्य समेत रहेका पन्थीले गुल्मीमा पार्टीको आन्तरिक जीवनलाई सुदृढ बनाउने अभियानमा लागेको बताए । ‘खासमा कम्युनिस्ट शक्तिहरू एकजुट हुनुपर्छ भनेर नेकपा विभाजनपछि मैले एमाले रोजेको हुँ,’ पन्थीले भने, ‘माओवादीले कारवाही गरेर पद गुमे पनि केही गुनासो छैन । राज्यको नेतृत्व तहमा पनि पुग्न सकिएला फेरि पनि ।’ 

***

माओवादी केन्द्र रूपन्देही क्षेत्र नम्बर १(१) बाट निर्वाचित सांसद दधिराम न्यौपाने अहिले एमालेको राजनीतिमा सक्रिय छन् । उनी पनि लुम्बिनी प्रदेश सभाका पूर्व सांसद हुन् । प्रदेश सभाको अर्थ, उद्योग तथा पर्यटन समितिका पूर्व सभापति समेत रहेका न्यौपानेले पनि नेकपा विभाजनपछि एमाले रोजेका हुन् । उनी अहिले एमाले रुपन्देही इन्चार्ज तथा केन्द्रीय सदस्य हुन् ।

सांसद पद गमे फेरि प्राप्त गर्न सकिने भन्दै उनले एमाले रोजेर आफूले सही निर्णय गरेको दाबी गरे । ८७ सदस्यीय प्रदेशसभा अहिले ८१ सदस्यीय छ । एमालेको निरन्तरको अवरोधले संसद चल्न सकेको छैन ।